Miasto Łódź I Osiedla! Struktura Społeczna I Funkcjonalna, Jakość Życia Mieszkańców
Miasto Łódź i osiedla! Struktury urbanistyczne miasta, społeczne i funkcjonalne, kształtujące jakość życia mieszkańców.Osiedla I Miasta Najnowsze Wiadomości
Dzielnice i osiedla w Łodzi. Jak wygląda podział administracyjny miasta?
07/10/2026 (23:52)
Łódź na podium rankingu dłużników alimentacyjnych
28/07/2026 (11:43)
603. Urodziny Łodzi Piotrkowska. Dni Łodzi 2026. Program wydarzeń w mieście!
28/07/2026 (00:09)
Co robić w Łodzi? Kalendarz Wydarzeń Łódź 2026. Festiwale, koncerty, kino, teatr i atrakcje dla aktywnych
05/07/2026 (17:30)
Święto Truskawki Buczek 2026: program wydarzenia i kto wystąpi Dni Truskawki Buczek
05/07/2026 (17:11)
Juwenalia Łódź 2026. Kto Wystąpi? Kiedy i gdzie? Program i lineup wydarzenia w Łodzi
05/07/2026 (17:09)
Parada Wolności Łódź 2026: Platformy na Piotrkowskiej. Gwiazdy na Scenie w Łodzi
05/07/2026 (17:08)
Łódź Summer Festival 2026! Kto zagra? Lineup festiwalu, program wydarzenia. Kiedy i gdzie się odbędzie?!
05/07/2026 (17:07)Rozkład Jazdy Linii Autobusowych i Tramwajowych. Komunikacja Miejska w Łodzi
Oprócz najnowszych wiadomości z Łodzi w temacie Osiedla I Miasta, znajdziesz tutaj także aktualne rozkłady jazdy dla wszystkich linii autobusowych i tramwajowych w komunikacji miejsckiej w Łodzi.Tramwaje w Łodzi
110A10B11121314151617181923441434556789P1R8Z1Autobusy w Łodzi
20120250A50B51A51B5253A53B53C54A54B55A55B565758A58B596.60A60B60C60D61626364A64B65A65B666869A69B7071A71B72A72B7375A75B7677788081A81B82A82B8384A84B85A85B8687A87B88A88B88C88D899091A91B91C92A92B93949697A97B99F1G1G2HoP6P2P4P7R11R16R22R24R26R9WZ13Z3Z6Autobusy Nocne w Łodzi
N1AN1BN2N3AN3BN4AN4BN5AN5BN6N7AN7BN8N9Komunikacja Miejska →Wszystkie Przystanki →Mapa Komunikacji →Dane komunikacji miejskiej aktualizowane co 24h.
Otwarte Dane Łódź / Urząd Miasta Łódź
Otwarte Dane Łódź / Urząd Miasta Łódź
Wiadomości z Twojej Ulicy! Odkryj Twoją Okolicę...
Łódź to mozaika dynamicznych dzielnic, a każda jej ulica kryje własną, unikalną historię, nowe inwestycje i codzienne wydarzenia.ULICA
Piotrkowska
Ulica znajduje się w dzielnicy Łódź-GórnaPLAC
Wolności
Plac znajduje się w dzielnicy Łódź-ŚródmieścieULICA
Lutomierska
Ulica znajduje się w dzielnicy Łódź-BałutyULICA
Zgierska
Ulica znajduje się w dzielnicy Łódź-BałutyULICA
Stefana
Ulica znajduje się w dzielnicy Łódź-BałutyULICA
Jana Kilińskiego
Ulica znajduje się w dzielnicy Łódź-BałutyALEJA
marsz. Józefa Piłsudskiego
Aleja znajduje się w dzielnicy Łódź-ŚródmieścieULICA
Akademii Zamojskiej
Ulica znajduje się w dzielnicy Łódź-GórnaCo warto wiedzieć o Łodzi? Najciekawsze wiadomości dla mieszkańców i turystów
Potrzebujesz szybko dowiedzieć się najważniejszych ciekawostek o Łodzi? Szukasz konkretnych faktów i wiadomości o Łodzi? Specjalnie dla Ciebie przygotowałem zestawienie pytań i odpowiedzi, gdzie znajdziesz skondensowaną wiedzę o mieście i całym regionie.Ile osób mieszka w Łodzi w 2025 roku? Ilu mieszkańców w Łodzi to kobiety, a ilu to mężczyźni?
Jak większość miast w Polsce, również Łódź należy do wyludniających się miejscowości. Według danych udostępnionych przez GUS na dzień 30 czerwca 2025 roku, w Łodzi mieszka 642 590 osób. Spośród ogółu mieszkańców, Łódź jest miejscem zamieszkania 293 589 mężczyzn i 349 001 kobiet.
Warto przy tym porównać liczbę ludności Łodzi z latami poprzednimi oraz z innymi dużymi miastami wojewódzkimi. W stosunku do poprzedniego półrocza, populacja Łodzi skurczyła się. Według danych na koniec 2024 roku, w Łodzi mieszkało 645 693 osób. Kiedyś stolica województwa łódzkiego była na trzecim miejscu w rankingu najludniejszych miast w Polsce, po Warszawie i Krakowie. Jednak regularny spadek liczby mieszkańców Łodzi sprawił, że obecnie na trzecim miejscu znalazł się Wrocław, wyprzedzając nasze miasto w 2022 roku.
Chciałbym zwrócić uwagę, w kontekście spadku liczby ludności Łodzi, na proces zwany suburbanizacją. To o tyle ciekawy aspekt, który dotyka wielu dużych miast. Chodzi dokładnie o przenoszenie się ludzi z centrów miast do okolicznych miejscowości. Dla Łodzi takimi miejscowościami są Aleksandrów Łódzki, Konstantynów Łódzki, Zgierz, Rzgów czy Andrespol. Mieszkańcy tych podłódzkich miejscowości korzystają z wszelkich udogodnień Łodzi i tutaj pracują, choć nie partycypują w kosztach ich utrzymania.
Jaką powierzchnię ma Łódź w granicach administracyjnych?
Łódź położona jest w centralnej części Polski, będąc zarazem największym miastem i stolicą województwa łódzkiego. Pretenduje tym samym do bycia najważniejszym ośrodkiem miejskim regionu, o co jednak musi Łódź powalczyć ze stosunkowo blisko położoną Warszawą. Obecnie powierzchnia Łodzi wynosi 293,25 km2. Ludność Łodzi została wskazana przez GUS na 642 590 osób (stan na 30.06.2025), co sprawia że gęstość zaludnienia dla miasta wynosi 2191,27 osób/km2.
Obszar Łodzi to 293,25 km2 powierzchni całkowitej w granicach administracyjnych. Rozciągłość miasta północ - południe to 22 kilometry, a zachód - wschód to 19 kilometrów. Najdalej wysunięty punkt Łodzi na północy jest w okolicach Lasu Łagiewnickiego koło wsi Skotniki. Na południu taki punkt znajduje się na Rudzie Pabianickiej. Natomiast na wschodzie miasto Łódź posiada najdalej wysunięty punkt graniczny w rejonie Kochanówki, a na wschodzie w okolicach Andrzejowa. Współrzędne geograficzne najbardziej wysuniętych punktów wynoszą odpowiednio: na północy 51°51'40''N, na południu 51°41'11''N, na zachodzie 19°20'41''E i na wschodzie 19°38'30''E.
Administracyjnie miasto swego czasu podzielone było na pięć dzielnic: Śródmieście, Bałuty, Widzew, Górna, Polesie. Dzisiaj ten podział nie przetrwał, ale za to pozostał w pamięci Łodzian i jest bardzo często wykorzystywany w życiu codziennym. Obecnie podział administracyjny Łodzi opiera się o wyznaczone osiedla.
Mapa z podziałem administracyjnym Łodzi. Podział na osiedla z wyróżnieniem starych dzielnic / Urząd Miasta Łódź / Kliknij mapę i powiększ!
Z ciekawostek należy wspomnieć, że miasto Łódź położone jest w odległości około 33 kilometrów na południe od geometrycznego środka Polski, znajdującego się w miejscowości Piątek (powiat łęczycki). Ponadto warto wiedzieć, że wcześniejsze badania wykazały, że geograficzny środek Łodzi zlokalizowany jest na wysokości ulicy Przędzalniana 8 (nieco na południe od skrzyżowania ulic Tuwima i Przędzalnianej).
Co ciekawego robić w Łodzi w weekend? Jakie atrakcje oferuje miasto na jeden dzień?
Łódź to dawne miasto przemysłowe z elementami nowoczesności, w którym można znaleźć nietuzinkowe miejsca relaksu na weekend. Do atrakcji zaliczyć należy najbardziej rozrywkową ulicę Piotrkowską na całej jej długości z OFF Piotrkowska. Warto poświęcić czas, sby zobaczyć zrewitalizowany Księży Młyn i odkryć jego zakamarki. Manufaktura oprócz cech handlowych posiada również wartość historyczną, ponieważ została wkomponowana w zabytkowy kompleks Poznańskiego. Łódź przyciąga także turystów dzięki ZOO z Orientarium i pobliskim Aquaparkiem Fala. Do tego dochodzą również klasyczne zabytki i miejsca kultu religijnego, dla osób chcących poznawać kulturę i historię regionów. Łódź dla osób ceniących sobie naukę ma również do zaoferowania nietuzinkowe Centrum Nauki i Techniki EC1.
Opisując możliwe aktywności dla osób odkrywających Łódź i szukających sposobów na spędzenie wolnego czasu w weekend, nie sposób nie wymienić w tym miejscu ulicy Piotrkowskiej, Księżego Młyna, centrum handlowego Manufaktura czy Orientarium w ZOO. Nie brakuje także bardziej klasycznych miejsc jak parki czy zabytkowe kamienice będące pozostałościami po erze przemysłowej z XIX wieku.
Piotrkowska w Łodzi to unikatowy dla Łodzi trakt handlowy, który przeistoczył się w strefę pełną rozrywki. Praktycznie na całej jej długości znajdują się liczne lokale gastronomiczne i rozrywkowe z OFF Piotrkowska na czele (dedykowana strefa z nagromadzeniem wielu lokali na małej przestrzeni). Ponadto na ulicy Piotrkowskiej znajdziecie wiele interesujących miejscówek jak chociażby Pasaż Róży czy zabytkowe kamienice z okresu rozwoju przemysłowego. Zwiedzanie śródmieścia polecam zacząć od Parku Staromiejskiego i Placu Wolności, idąc w kierunku południowym.
Księży Młyn w Łodzi to dawny kompleks fabryczny z okresu XIX wieku, rozsiany na dużym kwartale miasta. Swego czasu zrewitalizowany (odnowiony), a dzisiaj pełniący rolę zabytku z niepowtarzalnym klimatem oraz miejsce z wieloma unikalnymi lokalami gastronomicznymi. Jest nieco oddalone od centrum Łodzi (Śródmieścia), ale warto tam dotrzeć.
Innym ciekawym miejscem w Łodzi jest Manufaktura, dobrze znana jako centrum handlowe, ale faktycznie zbudowana na pozostałościach fabryki Izraela Poznańskiego. Tuż obok niej można podziwiać ikoniczny Pałac Izraela Poznańskiego pełniący dzisiaj funkcję Muzeum Miasta Łodzi.
Dużym zainteresowaniem mieszkańców Łodzi i nie tylko cieszy się lokalne ZOO połączone z Orientarium. W tej części można oglądać zwierzęta naturalnie żyjące w Azji Południowo - Wschodniej. Tuż obok ZOO znajduje się Aquapark Fala. Kolejny często odwiedzany obiekt rekreacyjny w Łodzi.
Centrum Nauki i Techniki EC1 to jedna z nowszych atrakcji dostępnych dla Łodzian. Powstało ono na bazie dawnej elektrociepłowni, która została poddana rewitalizacji. Od tego momentu swoje siedziby mają tam różne instytucje nauki i kultury. Można tam bardzo interesująco zagospodarować swój czas, na dodatek miejsce to nie jest skierowane tylko dla najmłodszych.
Z czego słynie Łódź? Na jakie atrakcje warto zwrócić uwagę?
Łódź ulegała przemianom na przestrzeni dekad. Od około 1820 roku Łódź rozwijała się jako miasto przemysłu włókienniczego. Z upływem lat, znaczenie tej gałęzi lokalnej gospodarki zaczęło maleć. By ostatecznie po 1989 roku praktycznie wygasnąć. Dzisiaj niemymi świadkami tamtych czasów są pozostałości pofabrycznych kompleksów. Po II wojnie światowej dużą rolę w Łodzi zaczął odgrywać przemysł filmowy. Wydaje mi się jednak, że współcześnie nie wykorzystano do końca tych szans. W pierwszych dekadach XXI wieku Łódź stara się zbudować swoją tożsamość miasta rewitalizowanego i nowoczesnego, nastawionego na młodzież. Jednak nie dają o sobie zapomnieć ciągle rozsypujące się kamienice, czy nieudany przekop tunelu średnicowego (łódzkie metro). Szczególnie ta ostatnia inwestycja warta kilka miliardów złotych ośmiesza miasto!
Okres Łodzi przemysłowej należy zaliczyć do lat świetności miasta, które dawno przeminęły. Ten czas już się skończył, a to co zostało to jedynie rozsypujące się kamienice i pustostany. Co prawda wybrana ich część została zrewitalizowana, jednak jest to ułamek architektonicznych perełek na mapie Łodzi. Efekty tego procesu można podziwiać szczególnie na ulicy Piotrkowskiej czy na Księżym Młynie.
Największą nieudaną inwestycją Łodzi była próba zrealizowania przekopu tunelu średnicowego, dla połączenia dwóch dworców kolejowych: Łódź Kaliska z Łódź Fabryczna. Projekt okrzyknięty jako metro w Łodzi okazał się zupełnie nieudany! Po kilku latach drążenia przekopu pod ziemią, okazało się że grunt jest niestabilny. W efekcie zawaliły się zamieszkane kamienice. Dalsze drążenie tunelu średnicowego zostało zatrzymane do odwołania...
Jakie festiwale w Łodzi warto odwiedzić w 2026 roku?
Łódź w 2026 roku będzie sceną wielu dużych imprez oraz festiwali. W pierwszej połowie roku polecam zwrócić uwagę na bieg ulicami miasta DOZ Maraton Łódź 2026. Już na początku lipca na Błoniach Łódzkich odbędzie się jeden z większych festiwali muzyki elektronicznej Audioriver Łódź 2026. Nie mniej ciekawy będzie lipcowy Łódź Summer Festival 2026. Za to na ostatni weekend wakacji zaplanowano rozpoznawalną Paradę Wolności Łódź 2026. Wrzesień to już tradycyjnie miesiąc, kiedy odbywa się festiwal światła Light Move Festival Łódź 2026. To nie jedyne ciekawe imprezy organizowane w Łodzi. Pełną listę zamieściłem w moim zestawieniu Kalendarz Wydarzeń w Łodzi, którą regularnie aktualizuję.
Każde ze wspomnianych wydarzeń w Łodzi cieszy się sporą popularnością. Część z nich odbywa się w centrum miasta (Śródmieście), a dla innych główną lokalizacją są Błonia Łódzkie położone na Retkinii. Na mojej stronie znajdziesz dla każdego z nich szczegółowe informacje o programie, cenach biletów oraz lokalizacji imprez.
Audioriver Łódź 2026 to festiwal muzyki elektronicznej z gwiazdą wieczoru The Prodigy (brytyjska formacja sceny rave), który odbędzie się w dniach 10 - 12 lipca na Błoniach Łódzkich. Festiwal przez wiele lat odbywał się w Płocku nad Wisłą. Potem został przeniesiony do Łodzi. W tym roku impreza będzie obchodziła swoje dwudziestolecie istnienia!
Drugą dużą imprezą, która odbędzie się również w lipcu to miejski festiwal Łódź Summer Festival 2026. O ile w poprzednim przypadku wejście będzie biletowane, to Łódź Summer Festival jest bezpłatnym wydarzeniem. W dodatku na scenie pojawiają się zazwyczaj stosunkowo znani artyści reprezentujący różne style muzyczne.
Nikomu chyba nie trzeba przedstawiać legendarnej Parady Wolności Łódź 2026... W ostatni weekend sierpnia już poraz kolejny platformy przemaszerują po wyznaczonej trasie, co zostanie poprzedzone dużą imprezą na scenie ustawionej na Placu Wolności u styku z ulicą Piotrkowską.
Natomiast wrzesień to czas festiwalu świateł Light Move Festival 2026 w Łodzi. W czasie weekendowego wydarzenia wiele kamienic w śródmieściu zostaje podświetlonych artystycznymi animacjami, a także w popularnych miejscach można znaleźć instalacje. Dla tych, którzy nie mieli jeszcze okazji brać udziału w tej imprezie, szczególnie ją polecam. Jedynym minusem będą tłumy odwiedzających...
Która ulica w Łodzi jest najdłuższa?
Co ciekawe to nie Piotrkowska jest najdłuższą ulicą w Łodzi. Miano to dzierży o wiele mniej reprezentacyjna ulica Pomorska, której długość wynosi 11,3 kilometrów. Na całej jej długości znajduje się 608 numerów i doliczyć się można aż 40 skrzyżowań z innymi ulicami. Ulica Pomorska została wytyczona w latach 1821 - 1823, kiedy rodziło się Nowe Miasto w czasach rozwoju przemysłowego Łodzi. Obecnie dzierżona nazwa Pomorska została nadana 11 lutego 1920 roku na pamiątkę zaślubin Polski z morzem. Ulica Pomorska swój początek bierze na Placu Wolności, a kończy się na Nowosolnej.
Ulica Pomorska w Łodzi odchodzi od Placu Wolności w kierunku wschodnim. Została wytyczona już w 1821 roku, początkowo jako ulica Średnia. Przecina ona trakt piotrkowski prostopadle i dzieliła osadę sukienniczą na dwie części (północ i południe). Z upływem lat była wydłużona o kolejne odcinki, stając się najdłuższą ulicą w Łodzi.
Początkowo biegła od ulicy Zachodniej do Wschodniej. Potem zmiany doprowadziły do tego, że odchodziła ona w dwóch kierunkach od Placu Wolności. W 1946 roku przemianowano jej nazwę na Marcelego Nowotki (działacza ruchu robotniczego). W 1988 roku ulica ta została wydłużona aż do Nowosolnej. Po przemianach ustrojowych, w 1990 roku powróciła stara nazwa ulicy czyli Pomorska. Sama nazwa nie miała uzasadnienia terenowego, a jest jedynie nawiązaniem do nazwy nadmorskich ziem polskich odzyskanych po I wojnie światowej.
Jak rozwijały się współczesne miasta i osiedla na świecie?
Miasta i osiedla to złożone struktury urbanistyczne, społeczne i funkcjonalne, które odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu jakości życia mieszkańców. Obejmują one różnorodne aspekty, takie jak planowanie przestrzenne, infrastruktura, dostęp do usług, bezpieczeństwo i integracja społeczna. Ich rozwój wpływa na gospodarkę, środowisko i tożsamość lokalną. Wstęp do zrozumienia dynamiki urbanizacji i zrównoważonego rozwoju miejskiego.Osiedla są zjawiskiem tak powszechnym jak człowiek i można też powiedzieć, że są tak różne jak którzy je tworzyli.
Chociaż pojęcie osiedle kojarzy się u nas przede wszystkim z kompleksem budynków i urządzeń trwałych, to jednak obejmuje ono zarówno same urządzenia, jak i mieszkańców osiedli, ich pracę i życie. Osada bez człowieka jest martwym reliktem, zabytkiem, który może mieć znaczenie historyczne, ale nie tworzy obiektu odgrywającego jakąś rolę w życiu.
Życie człowieka upływa prędko i zmienia się z dnia na dzień. Domy, które człowiek wzniósł, mają dłuższy okres trwania. Budynki w zależności od użytego materiału budowlanego mogą trwać setki i tysiące lat. Dawno już przeminęli ludzie, którzy założyli większość osiedli istniejących dziś na świecie, a osady przez nich wzniesione trwają i w starych murach toczy się nowe życie, które do pewnego stopnia liczyć się musi z ramami stworzonymi przez poprzednie okresy.
Zajęcia i sposób życia ludności na świecie są ogromnie zróżnicowane. Wpływa na to nie tylko przyroda, która od równika po biegun, od nizin po wysokie góry zmienia się i stwarza człowiekowi coraz to inne warunki i możliwości, ale oddziaływają tu przede wszystkim warunki społeczne, a także kulturalne i polityczne. Wszystko to dzieli współczesne ludy na wiele różniących się od siebie grup.
Jak wyglądało osadnictwo pierwotne na świecie?
U ludów pierwotnych mamy osiedla prymitywne, dostosowane do ich organizacji rodowej czy plemiennej. Osiedla ludów zbierackich strefy tropikalnej składają się z szałasów skleconych z liści i gałęzi, o bardzo nietrwałej konstrukcji. Łatwo je zbudować i bez żalu porzucić, gdy w pogoni za żywnością małe grupki, w jakich żyją te ludy, przesuwają się z miejsca na miejsce. U wyżej zorganizowanych ludów myśliwskich i półrolniczych pojawiają się wyżej rozwinięte formy osad. Chaty przybierają wygląd budowli z gliny czy plecionek krytych matami, a układ ich i wielkość wiąże się z życiem społecznym grupy. Chata wodza czy naczelnika wyróżnia się okazałością. Pojawiają się już budynki przeznaczone do wspólnego użytkowania, położone w środku osady.Ludy pasterskie posługują się namiotami, ustawianymi często dookoła placu, na którym łatwo zgromadzić zwierzęta. Zwarte te osady przenoszone są w czasie wędrówek wraz z całym dobytkiem na duże nieraz odległości.
Specjalny charakter ma osada pierwotna Eskimosów. Chaty wznoszone z bloków lodu, połączone korytarzami pod lodowymi, tworzą mieszkania ludzi, które trudno jest dostrzec w krajobrazie lodowym. Życie ludów pierwotnych wymaga pełnej samowystarczalności tak w zakresie zdobycia środków żywności, jak i wytworzenia narzędzi czy innych produktów. Nie ma tu rozbicia na warstwy trudniące się różnymi zajęciami, nie ma też osad, które by się różniły funkcją gospodarczą. Typ pierwotny osadnictwa zajmuje dziś nieduże tereny Afryki, Azji, Australii. Na znacznych obszarach ludy pierwotne zetknęły się z działalnością ludów o wyższym poziomie gospodarki i ustroju, które wprowadziły daleko idące zmiany w pierwotnym osadnictwie.
Największą zmianą, jaka pojawia się u ludów gospodarczo rozwiniętych, jest podział zajęć ludności, który wywołuje zróżnicowanie form osiedli na wieś i miasto.
Jak powstawała wieś jako forma podstawowego osadnictwa?
Wieś jest osadą, której ludność zajmuje się rolnictwem i dzięki temu posiada dużą przestrzeń gospodarczą powiązaną ściśle z osadą. Osada i jej pola tworzą pewną jednostkę gospodarczą. Jest to jeden warsztat pracy, w którym urządzenia trwale, jakie tworzy osada wiejska, stanowią tylko część pewnej całości.Głównym zadaniem wsi jest gospodarka mająca dostarczyć produktów rolnych nie tylko na własne potrzeby, ale i na wyżywienie tych grup ludności, które nie trudnią się rolnictwem. Wsie różnią się pod wieloma względami. Typ upraw zależnie od szerokości geograficznej i cech środowiska ulega dużym zmianom. Inne rośliny uprawia się w strefie śródziemnomorskiej, tropikalnej czy umiarkowanej. Rodzaj upraw stwarza potrzebę odpowiedniej organizacji pracy, zależnej od ustroju społecznego i rozwoju techniki u poszczególnych ludów. Ta wielorakość czynników działających na powstawanie wsi sprawiła, że chociaż funkcja główna jest wszystkim wspólna, to jednak w typach wsi istnieje duża różnorodność i wieś polska, włoska, chińska czy amerykańska ma własne indywidualne rysy. Wydobycie tych cech, wskazanie na czynniki, które oto bogaty i rozległy temat, je ukształtowały którym zajmuje się geografia osadnictwa wiejskiego, jeden z najlepiej rozwiniętych działów geografii osadnictwa.
Różnice najbardziej dostrzegalne i najłatwiej uchwytne wynikają z różnych rozmiarów osiedli wiejskich. Zazwyczaj są to osiedla małe, gdzie ilość domów waha się od kilku do kilkudziesięciu. W niektórych jednak krajach wsie liczą po kilka tysięcy mieszkańców, a domy tworzą zwartą zabudowę, przypominającą małe miasta. Wsie Sycylii liczą często pow. 5 tys. mieszkańców. Rolnicy zmuszeni są co dzień odbywać dalekie wędrówki do swoich pól, a jedynym środkiem lokomocji, którym się przy przenoszeniu narzędzi i zbiorów posługują, są małe długouche osły.
Kształty wsi w zależności od regionów powstawania
Podstawą podziału wsi na różnorodne typy jest jej kształt, tzn. rozplanowanie, czyli układ domów w osiedlu. Układ ten, najściślej powiązany z wielkością i podziałem pól, ma zasadniczo różniące się odmiany, które tworzą osadnictwo rozproszone i wsie skupione.W osadnictwie rozproszonym każdy gospodarz ma pole w jednym kawałku i na nim jest pobudowana jego zagroda. Zagrody znajdują się w dość znacznych od siebie odległościach i nie tworzą zwartych ośrodków. Inny wygląd przybiera wieś, gdy zagrody skupiają się tylko na jednym skrawku obszaru zagospodarowanego, tworząc zwartą osadę. pola są podzielone między gospodarzy w sposób rozmaity, często na drobne, liczne działki. W Europie wieś feudalna, która prowadziła gospodarkę trójpolową, ma bardzo złożony układ parcel, duże rozdrobnienie pól, a kształt wsi w zależności od regionalnych tradycji ma także duże bogactwo form, np. wielodrożnice, ulicówki, okolnice, owalnice itp. Na terenie Ameryki, gdzie osadnictwo wiejskie zostało zapoczątkowane w okresie gospodarki kapitalistycznej i rozwiniętej już w pewnym stopniu technicznej obsługi rolnictwa, powstało osadnictwo rozproszone, fermy, które nie mają żadnych historycznych tradycji.
Nowe formy ustroju gospodarczego wsi, a za tym idzie i nowe typy osiedli powstały w ZSRR. Duże osiedla kołchozowe i sowchozy są to wielkie skupienia budynków o zróżnicowanych funkcjach i niczym nie przypominają dawnej feudalnej wsi rosyjskiej. Wieś jest zabudowana planowo wzdłuż ulicy i placu, na którym mieszczą się domy ze sklepami i instytucje usługowe.
Układ przestrzenny wsi i jej zabudowań, który jak z tych paru uwag widzimy, może być wynikiem dawnych i obecnych warunków gospodarczych i społecznych, w każdym kraju ma cechy indywidualne.
Położenie wsi. Gdzie powstawały wsie będące osiedlami mieszkalnymi?
Innym problemem, którym zajmuje się geografia osadnictwa wiejskiego, jest położenie wsi. Wieś, a zwłaszcza jej zabudowania zajmują miejsce, które dla człowieka miało lub ma specjalne wartości.Położenie wsi w dolinach nad jeziorami wskazuje na potrzebę wody, która odgrywa ogromną rolę wśród czynników decydujących o wyborze miejsca na osadę w okresach wcześniejszego osadnictwa. Są jednak wsie, zwłaszcza w krajach śródziemnomorskich, położone na szczytach niedostępnych wzgórz, do których wodę trzeba przynosić z niżej położonych miejsc. Przy wyborze miejsca wpłynęły tu na człowieka względy bezpieczeństwa. We wcześniejszych okresach historycznych odgrywały one znacznie większą rolę i położenie starych osiedli można tłumaczyć tylko czynnikami działającymi w minionych okresach. Położenie osady nowszej da się raczej uzasadnić, gdy się je analizuje z punktu widzenia miejscowej gleby, pól ornych, wód i łąk. Ważnym zagadnieniem jest położenie budynków w stosunku do pól. Zbyt odległe położenie budynków wsi od pól i rozrzucenie pól powoduje marnotrawstwo czasu i środków i obniża wydajność pracy.
Wygląd wsi i jej charakter gospodarczy zależy także od ustroju społecznego, określającego strukturę gospodarstw rolnych. Wieś ma bardzo zróżnicowane formy własności, które przejawiają się zarówno w układzie pól i sposobie prowadzenia gospodarki, jak też w charakterze budynków danej osady. Wieś drobnych rolników różni się od osiedli średniej i wielkiej własności. Wieś, która ma dużą ilość ludności nierolniczej, dojeżdżającej do pracy w mieście lub zatrudnionej na miejscu, różni się od wsi zamieszkałej tylko przez rolników. Wraz ze wzrostem liczebnym ludności nierolniczej następuje zwiększenie ilości domów mieszkalnych, pojawiają się często nowe formy budownictwa i osada nabiera nowego charakteru.
Wielkość, kształt, położenie, funkcje osiedli wiejskich oto główne zjawiska, których śledzenie pozwala zrozumieć różnorodny obraz wsi na całym świecie.
Miasto jako rozwinięta forma osadnictwa
Miasto jest w odróżnieniu od wsi osadą, w której ludność skupiona na małej powierzchni ma bardzo zróżnicowane zajęcia. W miastach rozwija się produkcja wszystkich nierolniczych wytworów. W miastach odbywa się także wymiana wytworów produkcji wsi i miast. Siedziby władz i urzędów dodają ośrodkom miejskim znaczenia, które przyciąga szereg innych usług i funkcji. W miastach powstaje więc splot interesów ludzkich, które na niewielkim obszarze powodują rozwój dużych skupisk zarówno ludności, jak i budynków. Wielkość i wygląd zewnętrzny są cechami najłatwiej uchwytnymi, które pozwalają odróżnić miasto od wsi. Osiedla mające ponad kilka tysięcy mieszkańców, o zwartej wielopiętrowej zabudowie, zaliczamy do miast. Miasta różnią się wielkością. Są małe miasta do 20 tys., średnie do 100 tys. i duże powyżej 100 tys. mieszkańców.Miasto powstaje jako wynik rozwoju społeczno - gospodarczego ludności, jako wynik tworzenia się nowych dziedzin i ośrodków pracy. Jeżeli w osiedlach wiejskich występowała ścisła zależność charakteru osiedli od rozwoju i kultury społeczeństwa, to zależność ta jeszcze w wyższym stopniu przejawia się w rodzajach i typach miast, które odzwierciedlają bogatsze i bardziej zróżnicowane przejawy życia (Urbanistyka).
Jakie są czynniki miastotwórcze?
W celu określenia charakteru miasta trzeba przeprowadzić analizę zajęć ludności. Są miasta o charakterze złożonym, w których różne zajęcia dość proporcjonalnie się rozwinęły, są również miasta wyspecjalizowane, np. przemysłowe, portowe, uzdrowiskowe i in. Ważny jest ten kompleks zajęć, który decyduje o wzroście i rozwoju miasta. Zespół tych czynników zależy od ustroju gospodarczego, w jakim miasta się rozwijają i jednocześnie zmieniają. W ustroju kapitalistycznym jednym z najistotniejszych czynników miastotwórczych jest handel. Pośrednictwo w handlu wyrasta do ogromnych rozmiarów i stwarza podstawy rozwoju małych, średnich i dużych miast. Wielki aparat handlowy, na który składają się sklepy, sklepiki, domy towarowe, hurtownie i giełdy prowadzące transakcje w skali światowej, umożliwia istnienie całej warstwie społecznej, czerpiącej ogromne zyski z tego pośrednictwa.W ustroju socjalistycznym, przez wprowadzenie handlu uspołecznionego, handel przestał być czynnikiem miastotwórczym. Skup towarów wiejskich nie jest powiązany z kalkulacją zysków pośredników, lecz zorganizowany przez państwo w sposób jednolity na całym obszarze i nie daje podstaw do żywiołowego tworzenia placówek handlowych. Rozprowadzanie towarów przemysłowych w sieci handlu uspołecznionego ma charakter dystrybucji towaru po jednolitej cenie. Nie ma więc właściwej dla ustroju kapitalistycznego konkurencji cen i walki o rynki zbytu, które są podstawą do ewolucji handlowych miast kapitalistycznych.
Natomiast podstawowym czynnikiem miastotwórczym w krajach socjalistycznych stał się przemysł. Na rozbudowie przemysłu oparty jest rozwój miast w Związku Radzieckim. podobnie nowe miasta socjalistyczne w Polsce, jak Nowa Huta czy Tychy, powiązane są z wielkimi nowymi zakładami produkcyjnymi.
Nakładanie się wpływów różnych kultur i ustrojów wraz ze zmianą czynników miastotwórczych wprowadza również zmianę w wyglądzie miast. Wygląd ich jest ściśle powiązany z historią, gdyż sposób wznoszenia budowli, a zwłaszcza plan ulic miast są wynikiem minionych stosunków.
Jak wyglądają miasta?
Ludy żyjące przez czas dłuższy w systemach kształtujących powstawanie miast, np. w systemie feudalnym, stworzyły miasta rodzime o pięknym i oryginalnym wyglądzie, związanym z kulturą danego ludu. W miastach tych do dziś istnieją interesujące dzielnice o charakterze zabytkowym. Do nich przylegają dzielnice nowsze i najnowsze, we wszystkich miastach świata do siebie coraz bardziej podobne, gdyż są wynikiem działania wpływów cywilizacji europejskiej. Stare miasta mają więc złożony wygląd.Miasta europejskie różnią się pod tym względem bardzo od miast północnoafrykańskich, chińskich, indyjskich. W Europie najstarsze dzielnice wywodzące się z okresu feudalnego zachowały charakter gotyckich rozplanowań, obronnych umocnień i monumentalnych budowli średniowiecznych. Wszystko to upodabnia np. Kraków do Pragi czy Toruń do Antwerpii.
Inaczej wygląda stare feudalne miasto arabskie, które stanowi charakterystyczną część miast północnoafrykańskich. Jest to tzw. Medina, dzielnica, która się odznacza ciasną zabudową budynków w orientalnym stylu ze strzelistymi minaretami. Uliczki o krętym przebiegu kończą się często ślepo i tworzą wyjątkowo trudną dla orientacji sieć komunikacyjną. Do starych dzielnic arabskich przylegają nowe dzielnice, powstałe w XIX i XX w. Mają one szerokie, proste ulice, nowoczesne budownictwo i są nieraz znacznie większe od małych, starych dzielnic. Taki złożony charakter ma Tunis, Algier, Kair i wiele miast Bliskiego Wschodu.
Podobnie na terenie Azji istniały ludy o wysokim rozwoju kultur własnych, które wytworzyły miasta rodzime. Miasta chińskie, japońskie czy indyjskie noszą bardzo wyraźne znamiona własnego stylu w budownictwie i rozplanowaniu miast. Trudno tu opisywać bogactwo tych form i typów. Cechą wspólną było powiązanie ich powstania z ustrojem feudalnym i rolą siedziby władcy. Cecha ta stanowiła jeden z ważnych czynników kształtujących rozwój miasta, a jej pozostałości przetrwały do dziś w postaci np. zamku obronnego czy rezydencji, wokół których rozrastały się miasta i ich dzielnice o nowoczesnym charakterze. Obok wielkich miast rodzimych powstały w XIX i XX w. miasta pod wpływem europejskiej cywilizacji, w wyniku gospodarki kapitalistycznej i ekspansji kolonialnej. Rozwój handlu międzynarodowego spowodował powstanie na wybrzeżach wielkich portów, z których płynęły do Europy towary. Powstały w nich wielkie i rozległe dzielnice europejskie nowoczesnym charakterze i znacznie gorzej wyposażone dzielnice ludności miejscowej. Kalkuta, Hongkong czy Kanton są przykładem takich miast.
Miasta nowoczesne o niezłożonym charakterze występują przede wszystkim na terenie Ameryki Północnej. Wytworzył się tam swoisty typ zabudowy miast o regularnym planie szachownicowym i dzielnicach zróżnicowanych pod względem zabudowy, wśród których dzielnica spiętrzonych wieżowców odgrywa centralną rolę.
Nowe cechy do typu miast wprowadził ustrój socjalistyczny. Planowe rozmieszczenie dzielnic przemysłowych, powiązanie z nimi robotniczych dzielnic mieszkalnych i usługowych daje możność rozwinięcia na wielką skalę założeń znormalizowanych. Większa jest swoboda w dysponowaniu przestrzenią i wprowadzeniu zieleni do miast, gdyż prawo renty gruntowej nie ogranicza tu inicjatywy i potrzeb społecznych.
W wyglądzie miasta utrwala się sposób życia społeczeństwa, jego ustrój, zdolności, kultura. A środowisko geograficzne? Powiązania występujące na przestrzeni ukształtowanej i rozmaicie wyposażonej dadzą się przede wszystkim rozpatrywać w dwóch aspektach: w położeniu geograficznym i położeniu topograficznym miasta.
Położenie. Analiza położenia geograficznego obejmuje powiązania z szeroką przestrzenią, zapleczem miasta. Powiązania te ulegają zmianom w zależności od rozwoju techniki i ustroju, lecz przestrzeń geograficzna pozostaje jednym z czynników wciąż oddziaływających na charakter miasta i życie jego mieszkańców. Natomiast analiza położenia topograficznego zajmuje się wpływem środowiska, rzeźby terenu, wód i klimatu na fizjonomię miasta. Dna dolin, zbocza, tereny płaskie dają różne możliwości rozbudowy miast, stwarzają podstawę do różnej formy użytkowania przestrzeni w mieście. Rozwój planu miast i narastanie dzielnic wiązać trzeba z pierwotnym charakterem środowiska. Uwidocznienie tych związków i wpływu elementów przyrodniczych na wygląd miasta wymaga zarówno dokładnej znajomości fizjografii terenu, jak i historii miasta. Dokładne poznanie tych związków ma także duże znaczenie praktyczne, gdyż w planowaniu nowych miast czy w rozbudowie nowych dzielnic musi być uwzględniony racjonalny sposób wyzyskania środowiska geograficznego (Planowanie przestrzenne).
Stopień urbanizacji miast na przestrzeni lat
Żyjemy w okresie ogromnego nasilenia procesu urbanizacji na całym świecie (Urbanistyka). Liczba miast i zamieszkałej w nich ludności zwiększyła się gwałtownie w ostatnich stu latach i zwiększać się będzie nadal. Kraje zacofane gospodarczo i kulturalnie zaczynają się rozwijać, a pierwszym przejawem ich prężności jest wzrost miast. Określenie stopnia urbanizacji krajów świata i uchwycenie dynamiki tego procesu jest zagadnieniem bardzo ważnym.Do najbardziej zurbanizowanych krajów na świecie należy Wielka Brytania, gdzie 80% ludzi żyje w miastach. w Belgii ludność miejska stanowi 60%, w St. Zjednoczonych 69% ogółu mieszkańców. Największą dynamikę rozwoju miast wykazał w ostatnim okresie Związek Radziecki. W 1926 r. ludność miejska tworzyła tylko 17,90% ogółu ludności, w 1939 r. 32,8%, a w 1959 r. 48%. Również w Polsce nastąpił wzrost stopnia urbanizacji z 27,200 w 1931 r. do 480/% w 1960 r.
Ogólny rozwój urbanizacji świata nie polega na równomiernym wzroście wszystkich miast ani wszystkich grup miast. Najszybciej wzrasta liczba ludności miast dużych, które w coraz większych ilościach pojawiają się zarówno w tropikalnych obszarach nad równikiem, jak i w chłodnych strefach półkuli północnej. Miasta duże są tymi ośrodkami, gdzie tworzą się najżywsze ogniska cywilizacji i kultury, które promieniują na otaczające je obszary i kraje i przyciągają ku sobie ludzi. Dlatego miasto jako obiekt badań odgrywać musi coraz większą rolę w nauce, ponieważ coraz większa jest jego rola w życiu.