Jarmark Łaski 2026: Wilki, Łzy I Video Na Scenie! Program Wydarzenia Dni Łasku (Powiat Łaski)

Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego
Autor: Marcin Jankowski
Ostatnie zmiany: 05/07/2026 (17:14)
Już na początku czerwca 2026 odbędą się oficjalne Dni Łasku pod znakiem powrotu do korzeni znane jako Jarmark Łaski 2026. Jak zwykle na bocznych ulicach ustawione zostaną stoiska handlowe, na Placu 11 Listopada będzie strefa rodzinna, natomiast scena główna z koncertami znajdzie się przy ulicy Zielonej. Podczas dwóch dni koncertów wystąpią m. in. Wilki, Łzy i Video. Odkrywaj atrakcje gminy Łask razem z nami!

Program Dni Łasku 2026: kto wystąpi na koncertach na Jarmarku Łaskim?

Dni Łasku 2026 to tradycyjne lokalne święto dla mieszkańców z licznymi atrakcjami towarzyszącymi głównym obchodom wydarzenia. Każdego roku wydarzenia takie jak to - dni miasta czy dni gminy - przyciągają entuzjastów dobrej muzyki i rozrywki. Na oficjalnych dniach Łasku będzie można usłyszeć lokalnych wykonawców i poznać tradycje oraz kulturę regionu.

Najbliższne dni naszej gminy - 27. Jarmark Łaski 2026 odbędą się w dniach 5 - 7 czerwca 2026 roku. Z czego główna część wydarzeń została zaplanowana na sobotę i niedzielę (6-7 czerwca).

Gminne dni to często także wydarzenia sportowe, które mają na celu uatracyjnić m. in. Dni Łasku w powiecie łaskim. Sport to nie tylko wysiłek i rywalizacja, ale gra zespołowa łącząca ludzi. Organizowane są turnieje piłki nożnej lub siatkówki. Wszystko w duchu sportowej rywalizacji

Nie możesz doczekać się szczegółowych informacji o Jarmarku Łaskim 2026? Śledź na bieżąco naszą stronę informacyjną z wiadomościami dotyczącymi powiatu łaskiego i o województwie łódzkim.

Kto wystąpi na Jarmarku Łaskim czyli Dniach Łasku 2026 (powiat łaski)?

Sprawdź kto wystąpi na wydarzeniu Dni Łasku 2026 w powiecie łaskim. Już w najbliższym czasie poznasz szczegóły wydarzenia Jarmark Łaski 2026 promującego m. in. lokalne produkty, artystów czy lokalne firmy.

Program Jarmark Łaski - 5 czerwca 2026 - piątek


Łaskie Rykowisko! w Łaskim Domu Kultury to początek trzydniowych dni miasta. Od godziny 19:00 ruszą pierwsze koncerty wykonawców. Na Łaskim Rykowisku! zagrają: Slain, LOUD SLAVE, Infernal Bizarre, Despizer i Persecutor.


Program Jarmark Łaski - 6 czerwca 2026 - sobota




Program Jarmark Łaski - 7 czerwca 2026 - niedziela




Gmina Łask w województwie łódzkim w liczbach!

Przeczytaj podstawowe informacje o gminie Łask, a także inne gminy powiatu łaski razem z nami. Dowiedz co dzieje się w Twojej okolicy oraz w stolicy województwa łódzkiego w Łodzi.

Gmina Łask jako jednostka samorządu terytorialnego i siedziba władz:

Jednostka samorządu terytorialnego gmina Łask zarządzana jest przez lokalne władze. Ich siedzibą jest Urząd Miejski w Łasku zlokalizowany w miejscowości 98-100 Łask, ul. Warszawska 14. Łask to organizacyjnie gmina miejsko - wiejska. Adres e-mail Urząd Miejski w Łasku to um@lask.pl, natomiast strona www prowadzona jest pod adresem: www.lask.pl

Miejscowości w gminie Łask:

Ile osób mieszka w gminie Łask?

W gminie Łask położonej w powiecie łaski mieszka około 27876 osób.

Jakie gminy wchodzą w skład powiatu łaski?

Gmina Łask administracyjne stanowi część powiatu łaski. W jego skład wchodzą także inne gminy. Sprawdź jakie!

Lista gmin tworzących powiat łaski:


Kiedy powstał Łask i kto założył miasto? Jak wyglądały pierwsze jarmarki łaskie? Jak rozwijał się Łask przez kolejne wieki?

Znane nam początki Łasku sięgają 1356 roku kiedy wybudowano tutaj pierwszy kościół a potem w 1422 król Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie osadzie. Jeśli jesteś ciekaw historii Łasku i chcesz poznać ciekawe miejsca w okolicy miejscowości przeczytaj artykuł już teraz!

Przyglądając się bliżej historii poszczególnych miast rozsianych po ziemi łódzkiej, można domniemywać że Łask jako osada mieszkalna powstał prawdopodobnie w okolicach XI wieku. Sugestie te znajdują częściowo potwierdzenie w odnalezionych w okolicach parku miejskiego w Łasku i przepływającej obok rzeki Grabii, fragmenty glinianych naczyń. Ponadto w granicach dzisiejszego Łasku odnaleziono skarb składający się z kilkuset monet wybijanych w latach 964 - 1038. Jednakże pierwszy ślad o Łasku w formie pisanej pochodzi on dopiero z XIV wieku. Historykom udało się odnaleźć bowiem zapis: Groczyno circa Lask jus theuton [ico] 1327 Met. Najważniejszym wydarzeniem dla Łasku było nadanie mu praw miejskich w 1422 roku, dzięki zasługom rycerza Jana z Łasku syna Władysława z Krowicy w wojnie z Krzyżakami.

Jedni uważają, że zwrot Kolumna naturalnie wszedł w obieg tutejszych mieszkańców, którzy pamiętają czasy kiedy w okolicznych lasach sosnowych gdzieś nieopodal osady młyńskiej, stał pogański posąg Świętowita (Światowida, zamiennie stosowane nazewnictwo dla tego boga słowiańskiego) z czterema twarzami, zwróconymi każda w inną stronę świata w kształcie strzelistej kolumny. Musiało to mieć miejsce jeszcze w czasach przed chrześcijańskich, kiedy dopiero religia katolicka pomału rozprzestrzeniała się na ziemiach polskich, a dawne wierzenia słowiańskie jeszcze nie zaginęły na dobre. Dla pierwszych Słowian bóg ten był najwyższym z wszystkich czczonych bóstw i utożsamiał dla nich najwyższą moc.

W innych przekazach zapisane jest, że przez ten obszar przechodziła kolumna wojsk napoleońskich, które zbłądziła w gęstych borach sosnowych i w celu utrwalenia tego faktu, postanowiono nadać taką nazwę dla tutejszych domostw i gospodarstw. Inna jeszcze historia mówi o tym, że nazwę tę nadano nawiązując do kolumny wyrysowanej w herbie ówczesnych właścicieli tych ziem.

Wszystkie te opowiastki należy jednak traktować w kategoriach niepotwierdzonych domysłów oraz legend tworzonych przez tutejszych osadników, przez co próbowali oni nadać sobie doniosłą rolę w już i tak bogatych dziejach regionu. Nie zmienia to natomiast faktu, że samo jej pochodzenie może być frapujące dla dociekliwej osoby. Zatem warto pochylić się nad ciekawymi wydarzeniami historycznymi, które odcisnęły swoje piętno w regionie i urzeczywistniły potrzeby tutejszej społeczności.

Nie ma zbyt wielu archeologicznych odkryć, które potwierdzałyby jak dokładnie wyglądały pradzieje społeczności zamieszkujących okoliczne lasy oraz mokradła dzisiejszej Wysoczyzny Łaskiej, w szczególności okolic Kolumny. Wnioskować można jedynie, że przepływająca nieopodal rzeka Grabia z licznymi dopływami i ciekami wodnymi była kiedyś miejscem stosunkowo dogodnym dla człowieka, który wędrował poszukując lepszych warunków do życia i zdobywania pożywienia tuż po ustąpieniu zlodowacenia. Co nie znaczy od razu, że było ono najlepszym patrząc na inne starożytne skupiska ludzkie, które istniały wcześniej i miały większy wpływ na losy swoich mieszkańców.

Tutejszy proces osadniczy był dość charakterystyczny dla pierwszych kultur, które na swoje osady czy miejsca postoju wybierały dogodne tereny naturalne wzdłuż rzek, a w szczególności ich żyzne dorzecza z dużą ilością pożywienia. Grabia, która jak sądzę geolodzy, powstała prawdopodobnie przez oderwanie się większej części lodowca i jego topnienie wyrzeźbiło jej koryto oraz utworzyło liczne pomniejsze rzeczki i strumyki porozrzucane po okolicy, które na przestrzeni tysięcy lat zmieniały swój bieg.

Przeprowadzone badania archeologiczne w okolicach Łasku pozwoliły odkryć najstarsze formy osadnictwa z okresu 1200 - 1000 rok p.n.e na terenie Orchowa. Badacze natrafili tam na 39 jam wypełnionych pozostałościami codziennego życia w postaci ułamków ceramiki, kości zwierząt i węgla drzewnego. Również w Łask - Kolumnie odkryto ze zbliżonego okresu (1000 - 800 rok p.n.e) cmentarzyska, podobnie jak w Orchowie czy trochę późniejsze cmentarzyska w Utracie. Ponadto udało się także odnaleźć elementy osadnictwa w postaci luźnych znalezisk z okresu 250 roku p.n.e. - 25 roku n.e. w okolicach Utraty i Orchowa.

Stosunkowo późno bo dopiero gdzieś w IX - X wieku powstało państwo pierwszych Piastów jako zorganizowana forma znana nam dzisiaj, mając świadomość tego że w Europie istniały już średniowieczne monarchie, które wykształciły się w konsekwencji upadku starożytnego Rzymu. Obszary zainteresowania Polan były zapewne trudno dostępne. Porośnięte lasami oraz poprzecinane rzekami, co być może utrudniało komunikację pomiędzy poszczególnymi plemionami a tym samym ich wspólnie organizowanie się o wiele wcześniej.

Kiedy powstał Łask i jak do tego doszło? Gdzie położone jest miasto Łask?

W bardzo odległych czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego, dzisiejszy obszar Polski pokryty był gęstą szatą leśną, moczarami i trzęsawiskami. Praktycznie nie istniały jeszcze drogi lądowe, ale jeśli już to były to jedynie dukty leśne wciśnięte gdzieś w gęstwinę leśnej puszczy. Najlepszymi więc wtedy drogami były rzeki nad którymi chętnie osiedlała się ludność. Łatwiej było pływać po rzekach w łodziach niż jeździć wozami po złych drogach lądowych. Zwłaszcza w tych miejscach nad rzekami gdzie najłatwiej można było przeprawić się z jednego brzegu na drugi, powstawały liczne osiedla ludzkie. Inne wsie powstawały wśród lasów, gdzie chłopi prowadzili wyrąb lasów. Obok takich wsi i osad tylko gdzieniegdzie wznosiły się za pierwszych Piastów drewniane zamki. Takie obronne grody otoczone drewnianą palisadą były wówczas na Wawelu w Krakowie, w Poznaniu na wyspie otoczonej Wartą, Gnieźnie, Kaliszu, Włocławku, Płocku, Wrocławiu czy Głogowie. Obok drewnianego zamku wznosiły się w tych grodach kościoły i klasztory.

Od X do XIII wieku wykształciły się z plemiennych osad ważne ośrodki współtworzące państwo Piastów jak ziemia Łęczycka i ziemia Sieradzka odpowiednio z Łęczycą i Sieradzem, jako odgrywającymi istotną rolę stolicami ówczesnych Księstw. Z upływem lat i umacniania się państwowości na tych terenach, Księstwa Łęczyckie i Sieradzkie dały początek przyszłym województwom w przyszłym podziale administracyjno - terytorialnym Polski. Podobnie jak Łask, również osadnictwo przyszłej Kolumny łączyć należy od tego momentu z Księstwem Sieradzkim, które pod względem terytorialnym sięgało na wschód, gdzieś do rzeki Ner. Badania archeologiczne interesującego nas obszaru pozwalają sądzić, że wieś Łask istniała już w XI wieku, natomiast pierwsze wzmianki pisane o nim pochodzą z pierwszej połowy XIV wieku. Wtedy nie było tam jeszcze kościoła oraz nawet nie był on miastem, zatem należy traktować jego rolę w regionie jako znikomą.

Łascy swoje korzenie mieli we wsi Krowica położonej na ziemi kaliskiej. Za pierwszego członka rodziny Łaskich, którego jesteśmy w stanie udokumentować, należy uznać Wojciecha z Krowicy. Od 1396 roku aż do swojej śmierci w dniu 3 marca 1417 roku tytułowany był kasztelanem lędzkim. Za życia był osobą średnio zamożną, a pochowany został w Kaliszu u franciszkanów.

Wracając jednak do początków, wspomniany kasztelan Wojciech z Krowicy, swoje posiadanie zawdzięczał dziedziczeniu. W taki też sposób pomiędzy 1350 a 1375 rokiem został właścicielem Krowicy Pustej i Łasku. O ile ta pierwsza była w posiadaniu jego przodków od XIII wieku, o tyle Łask znajdował się od niedawna. Wiemy o tym ponieważ własność wspomnianych wsi oraz jeszcze Woli Łaskiej potwierdzona została zapisem sądowym z 1396 roku. Synowie Wojciecha oraz kolejni potomkowie rodu zaczęli tytułować się mianem Łaskich dopiero od kiedy nadano prawa miejskie dla Łasku, co dodawało im splendoru wśród szlachty, że byli właścicielami miasta a nie tylko wsi. Póki co pisali się zazwyczaj z Krowicy.

Tak naprawdę nic nie wiemy co działo się w Łasku i jak on wyglądał w czasach kiedy był jeszcze wsią. Jedynie możemy się domyślać co dokładnie działo się w najbliższej okolicy do połowy XIV wieku ponieważ okres ten nie jest udokumentowany, a przez lata snuto wiele domysłów i narodziło się sporo mitów o pochodzeniu Łaskich czy samego Łasku.

Po raz pierwszy nazwa osady/miejscowości Łask pojawiła się w formie pisanej w 1356 roku i brzmiała Lasko. Tak też lub w odmianie Laszko stosowano ją w tekstach pisanych łaciną aż do XVIII wieku. Należy jednak zwrócić uwagę, że wersja spolszczona w postaci Łasko pojawiła się już w XVI wieku. W 1356 roku wymieniono tą nazwę w księgach zawierających uposażenie kolegiaty łaskiej oraz w tekstach z 1548 roku dotyczących wizytacji dóbr arcybiskupa gnieźnieńskiego. Począwszy od tego momentu zaczęto także używać nazwiska rodzinnego właścicieli w postaci Łaski.

Mimo różnych teorii pojawiających się na przestrzeni lat i próbujących na siłę wynosić pochodzenie Łaskich z odległych czasów i zakątków globu, najprawdopodobniej mieli oni pochodzenie lokalne. Sądzić możemy także, że byli oni związani z naszą ziemią od początków istnienia państwa polskiego. Należy więc szukać ich korzeni na ziemiach kaliskich a następnie sieradzkich, gdzie prawdopodobnie rodziły się zręby naszej państwowości. Dlatego raczej za mit należy uznać ich pochodzenie wywodzące się z Rusi kijowskiej czy normańsko - angielskie.

Dopiero w drugiej połowie XIV wieku a dokładnie w 1356 roku erygowano drewniany kościół w Łasku, który w przyszłości otrzymał rangę kolegiaty. Kościół parafialny w Łasku od samego początku mógł odgrywać istotną rolę w życiu codziennym jego mieszkańców oraz ówczesnych właścicieli miasta, którzy w kilku pokoleniach byli dostojnikami kościelnymi. Samo utworzenie parafii Łaskiej sprowadzało się do przekazania z obszaru miasta wydzielonego placu pod budowę kościoła i utworzenia cmentarza wokół niego. Według dokumentów właściciele miasta przekazali parafii także posiadłość ziemską, która z czasem przekształciła się w wieś Łask Poduchowny. Kolejnym krokiem było erygowanie jej przez władze kościelne. W ramach tego procesu stworzono listę okolicznych miejscowości, które wchodziły w skład parafii Łask, a duchowni zostali uposażeni w dziesięciny z ról chłopskich i mieszczan. Podczas tworzenia parafii Łask włączono w jej skład - oczywiście Łask, Wolę Łaską (zwaną wtedy jeszcze Ogrodzona), Dobroń, Gorczyn, Łopatki, Ostrów, Poleszyn i Wronowice.

Najważniejszym momentem w historii Łasku było oczywiście nadanie mu praw miejskich przez króla Polski Władysława Jagiełłę. 2 września 1422 roku ówczesny dziedzic Łasku - rycerz Jan tytułujący się z Łasku. za zasługi w walce z Krzyżakami otrzymał przywilej lokacyjny dla swojej wsi, podczas pobytu nad rzeką Osą koło jeziora Melneńskiego, gdzie w tym samym czasie zawarto pokój z Zakonem. Król Władysław Jagiełło zezwolił także organizować targi w Łasku zaplanowane na poniedziałki oraz jarmarki na św. Franciszka (święto przypadające na 4 października). Narodziny handlu w średniowiecznej Polsce mają swoje podłoże właśnie w jarmarkach handlowych organizowanych corocznie w dużych miastach. W dni dużych świąt swoich patronów, do kościołów tłumnie ściąga duża liczba ludności z dalekich stron. Dla handlarzy była to doskonała sposobność do zarobków. Dlatego w takie dni, zaczęli oni ustawiać swoje kramy przed kościołami z najróżniejszymi towarami. W ten sposób, z upływem lat powstały targi roczne zwane jarmarkami handlowymi. Z chwilą gdy ludność zaczęła stale przybywać na targ handlowy, wzmogło się znacznie życie i ruch w grodach czy później miastach. Skorzystali z tego najpierw różni wędrowni rzemieślnicy, którzy zaczęli osiedlać się na stałe w nich licząc na to, że ludność wiejska będzie od nich kupować ich wyroby.

Herb Korab w początkach jego używania miał kilka swoich wersji i był zamiennie używany w różnych dokumentach. Dopiero 30 maja 1504 roku, na prośbę Jana Łaskiego król wydał dekret ujednolicający herb Korab służący wszystkim Korabitom i Łaskim. Po nadaniu lokacji przejęty został on także przez miasto Łask. Zgodnie z wytycznymi godło miało mieć kolor złoty. Herb Korab miał przestawiać maszt bez żagla, pośrodku statku ozdobionego na dziobie i rufie kosmatymi głowami lwów.

Średniowieczny Łask. Rozwój miasta aż do upadku w XVII i XVIII wieku!

Wieś Łask zrodziła się zapewne z plemiennej osady ale z czasem za sprawą sieradzkich Korabitów została przekształcona w miasto. W przeciwieństwie do miast królewskich czy duchownych w Polsce, ten należał do prywatnego właściciela i rozwijał się na prawie niemieckim. Ten ostatni fakt miał wpływ na jego rozwój, ponieważ mieszkańcy Łasku byli dzięki temu zwolnieni z przekazywania większości podatków na rzecz króla za kilkoma najważniejszymi. Wysokość i rodzaj poszczególnych opłat różniły się w zależności od okresu oraz od tego, od której grupy społecznej były one pobierane. Rzemieślnicy i handlarze płacili więcej, natomiast właściciele mieszkań mniej. Do tego dochodziły także świadczenia na rzecz parafii w Łasku.

Jeszcze w 1504 roku bracia Jan i Jarosław Łascy starając się o rozbudowę swojego miasta Łasku, dzięki wpływom na dworze królewskim załatwili sobie u króla Aleksandra Jagiellończyka przywilej zezwalający na powiększenie miasta oraz możliwość pobierania opłat targowych. Dodatkowo przywilej wydany przez niego zwalniał mieszkańców z płacenia podatków i ceł na rzecz króla przez okres 20 lat. Czas ten bez poboru opłat był wydłużany a ostatni raz przed XVII wiekiem.

Łask w średniowiecznej Polsce należy zaliczyć do miast średniej wielkości, którego cechą charakterystyczną była wyłącznie drewniana zabudowa mieszczańska istniejąca w takim stanie aż do końca XVIII wieku. Należy jednak odnotować, że oprócz trzech murowanych kościołów w mieście, źródła historyczne wymieniają w Łasku jeszcze trzy inne istotne obiekty. Jak przystało na miasto był tu oczywiście ratusz wzniesiony prawdopodobnie jeszcze w XVI wieku ale spłonął on w pożarze w 1624 roku. Od 1498 roku w Łasku działał szpital, który pełnił rolę przytółka dla starców, kalek i ubogich mieszkańców miasta. Oprócz tego w 1567 roku miasto otrzymało pozwolenie na budowę łaźni publicznych nad rzeką Pisią.

Sprawą zagadkową pozostaje kwestia dworu czyli jakiegoś okazałego obiektu, w którym nacodzień mieli rezydować właściciele Łasku. Co prawda nie zachował się on do naszych czasów ani po dzień dzisiejszy nie udało się odnaleźć jego śladów. Jednak z przekazów już z XX wieku oraz na kilku mapach jeszcze z XVIII wieku takowy jest oznaczony. Według tych wzmianek należy go szukać na prawym brzegu Pisi, nieco na wschód od drogi - grobli do Szadku.

W pierwszych wiekach po uzyskaniu praw miejskich przez Łask spełniał on podstawowe warunki, aby stać się lokalnym ale ważnym ośrodkiem gospodarczym. Po pierwsze organizowano w nim targi i jarmarki handlowe oraz co najważniejsze był położony na krajowych szlakach komunikacyjnych. Istniały drogi łączące wszystkie okoliczne wsie wchodzące w skład parafii łaskiej. Jak wskazują obliczenia w ciągu jednego dnia można było dojechać do sąsiednich większych miast jak Sieradz, Szadek, Lutomiersk i Pabianice. Ale chyba najistotniejszym elementem usytuowania wpływająca na prestiż Łasku w owych czasach były drogi królewskie łączące Łask z Szadkiem, Piotrkowem, Krakowem i Sieradzem.

Jak wiemy targi handlowe w Łasku odbywały się w poniedziałki z nadania jeszcze króla Władysława Jagiellończyka. Natomiast kilkukrotnym zmianom uległy terminy jarmarków handlowym jakie mogły być organizowane w mieście. Pierwszy przywilej z 1422 roku pozwalał organizować jarmark w Łasku na św. Franciszka przypadający na 4 października. W 1504 roku król Aleksander przeniósł ich termin na św. Michała czyli 29 września i dodał drugi jarmark na święto Nawiedzenia NMP na 2 lipca. Z kolei król Zygmunt I ustalił nowy terminarz jarmarków w Łasku, dodając trzeci. I tak odbywały się one w Niedzielę Palmową, na św. Stanisława (8 maja) i dzień po św. Elżbiecie (20 listopada).

Oprócz wspomnianego handlu, w Łasku rozwijało się także rolnictwo, które w małych i średnich miastach stanowiło ważną gałąź gospodarki. Wymienić także należy w średniowiecznym Łasku różne cechy rzemieślnicze w ramach których mieszkańcy produkowali różne przedmioty użytku codziennego. Póki co najbardziej znane jest piwo, którego produkcja została uruchomiona na nowo we współczesnym Łasku. Przed różne dokumenty przewijają się różne grupy zawodowe: szewcy, kowale, ślusarze, miecznicy, kotlarze, złotnicy, nożownicy, szlifierze, konwisarze, stolarze, cieśle, bednarze, kapelusznicy i kuśnieże.

Tajemnice kolegiaty w Łasku. Jak kościół w Łasku zasłynął opinią cudownego?

Pisząc o średniowiecznym Łasku i jego początkach należy szerzej opowiedzieć o rozwoju tutejszego kościoła, co przekładało się także w pierwszej fazie na rozwój samego miasta. Nie mówiąc już o wspomnianych wcześniej jarmarkach handlowych, które przyciągały wielu kupców w dni świąteczne, to na dodatek rodzina Łaskich miała wśród swoich pokoleń przedstawicieli w duchowieństwie. Kościół w Łasku pełnił więc ważną rolę jako obiekt kultu religijnego ale także jako instytucja napędzające rozwój okolicznych wsi i samego miasta.

Oprócz standardowych własności nadanych na rzecz parafii czyli terenów pod budowę świątyni i cmentarza, parafia dodatkowo otrzymała od swoich fundatorów posiadłość ziemską, która z czasem przerodziła się w wieś Łask Poduchowny.

W 1506 roku parafia łaska została powiększona o dwie miejscowości - Orchów i Wiewiórczyn- kosztem parafii w Marzeninie. W XVI wieku odnotowano już w księgach parafialnych wieś Orpelów i Poleszyn Mały (dzisiaj Niewólka). W międzyczasie powstały wsie Barycz i Ldzań dołączając do tutejszego kościoła co stało się prawdopodobnie jeszcze na początku XVI stulecia. W parafii w Łasku w 1569 roku pojawiły się dodatkowo - Rokitnica, Wierzchy i Wydrzyn. W 1772 roku parafia powiększyła się jeszcze o Kolumnę, Utratę w 1793 roku i Teodory w 1822 roku. W ciągu kolejnych lat - do 1880 roku - na wskazanym obszarze pojawiły się kolejne wsie Mauryca, Nowy Most i Przygoń. W tym czasie za to parafia łaska pomniejszyła się Dobroń i Ldzań ponieważ w tej pierwszej miejscowości pobudowano kościół.

W XVI wieku nastąpił kolejny etap rozwoju Łasku jako ośrodka religijnego. Początkowo kościół w Łasku był budowlą drewnianą dlatego pomiędzy 1517 a 1523 rokiem trwały prace nad budową nowej murowanej świątyni. Już w 1525 roku nowy kościół został konsekrowany przez arcybiskupa Jana i pozyskał tytuł kolegiaty. Posiadanie kapituły kolegiackiej świadczyło o tym, że Łask był ważnym ośrodkiem religijnym. Tego rodzaju tytuły otrzymywały zazwyczaj kościoły w miastach duchownych i kościelnych a bardzo rzadko w miastach prywatnych.

O wiele ciekawsza jest natomiast historia sprowadzenia ziemi z Jerozolimy, którą został posypany cmentarz parafialny w Łasku. Według źródeł historycznych, do Łasku ziemię z Jerozolimy sprowadzono dwukrotnie. Za pierwszym razem w 1515 roku, która została zebrana z cmentarzy rzymskich oraz w 1535 roku przywiezioną bezpośrednio z Palestyny. Od tamtej pory okazało się, że ciała wielkiej liczby pochowanych w tej poświęconej ziemi nie ulegały zepsuciu, pięknie się konserwując. Tak rzekomo miało być jeszcze w XIX wieku, o czym świadczą informacje zawarte w dawnych zapiskach.

Łask zyskał sławę za sprawą nie tylko cmentarza ale także dzięki cudownym uzdrowieniom związanym z płaskorzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezusa, uważany za najstarszy po obrazie Matki Boskiej Częstochowskiej. Płaskorzeźba wykonana została prawdopodobnie przez Andrea della Robi. Nie ma do tego pewności ale wizerunek został prawdopodobnie przywieziony z Rzymu przez samego arcybiskupa Jana Łaskiego. Zasłynął on cudownymi uzdrowieniami co przyciągało licznie pielgrzymów do Łasku.

O ile w pierwszych wiekach samostanowienia Łask przyciągał do siebie wielu nowych mieszkańców i był miejscem w którym chętnie się osiedlano, o tyle kolejne wieki były obrazem upadku i stagnacji. Sama rodzina Łaskich nie odgrywała większej roli do XV wieku i należała raczej do średniozamożnej szlachty. Łascy zyskali na znaczeniu dopiero na przełomie XV i XVI wieku ale czas kiedy się o nich mówiło przeminął dość szybko. Raptem wystarczyło 100 lat by Łascy odeszli ma boczny tor. Nie będę tutaj przytaczał kolejnych pokoleń wywodzących się w prostej linii od Wojciecha z Krowicy, ale dla pełnego obrazu warto nadmienić, że ostatni z rodu Łaskich zmarł bezpotomnie w 1632 roku (czasem podaje się 1635 rok). Nie zmienia to faktu, że Łask od którego powzięli swoje nazwisko rodowe, został rozsławiony nawet poza granice naszego kraju w średniowiecznej Europie.

Miasto Łask w XVII i XVIII wieku. Co działo się w dobrach łaskich? Jak rozwijało się miasto Łask na tle okolicy?

Lata wojen i grabieży w naszym kraju w XVII i XVIII wieku odbiły się negatywnie także na wielu miastach, których sytuacja materialna bardzo się pogorszyła. Doprowadziło to do stanu, że większość małych miasteczek w Polsce bardziej wegetowała niż się rozwijała, a z wyrazistych opisów tamtych czasów przypominały one swym wyglądem bardziej wsie niż ośrodki miejskie. Nie inaczej było w Łasku, który również odczuł negatywne skutki spowolnienia gospodarczego w kraju targanego konfliktami.

Na domiar złego w początkowych latach XVII wieku Łask należał do wojewody sieradzkiego Olbrachta Łaskiego, który zakończył swój żywot w 1605 roku. Co prawda był on znaną osobą nie tylko w kraju ale również za granicą, szkoda tylko że zapamiętano go z awanturniczego uosobienia i tej negatywnej strony. To sprawiło, że nie był lubianą osobą, a to z kolei odbiło się na jego synach i zamknęło im z dużym prawdopodobieństwem drogę do dalszej kariery - dla Jana Olbrachta i Jana Hieronima. Linia Łaskich, dotychczasowych właścicieli Łasku, zamknęła się bezpotomnie w 1631 roku kiedy zmarł Jan Hieronim, syn Jana Hieronima o tych samych imionach a zarazem wnuk Olbrachta Łaskiego.

Jan Hieronim Łaski, ostatni z rodu w linii prostej, żonaty był z Anną Wierzbowską wywodzącą się ze szlachty z ziemi łęczyckiej, którzy to piastowali wysokie stanowiska w Rzeczypospolitej w życiu politycznym. Mimo wszystko to ród Łaskich był bardziej rozpoznawalny na arenie dziejowej i cieszył się większym uznaniem wśród szlachty, co jednak w żadnym stopniu nie ujmowało szacunku i wpływom Wierzbowskich.

Kiedy zmarł pierwszy mąż Anny Wierzbowskiej, ta w 1636 roku wyszła za mąż poraz drugi a jej wybrankiem został niejaki Samuel Nadolski. Zasłużony żołnierz, wyróżniający się w boju i wielokrotnie wychwalany przez swoich dowódców. W tych trudnych czasach był przede wszystkim wsparciem dla swojej żony Anny, którzy wspólnie zarządzali miastem Łask i wszystkimi dobrami łaskimi. Ze względu na swoje wojenne zacięcie nie wiadomo jak często Samuel Nadolski przebywał w mieście aby wspierać swoją żonę ale po swojej śmierci w 1655 roku został pochowany w Łasku. Po tym ponownie Anna Wierzbowska musiała sama zarządzać swoimi dobrami i w dodatku w niebezpiecznych czasach, co prowadziło że wręcz była zmuszona do ochraniania Łasku przed różnymi grupkami rabusi i samowolnych żołnierzy szukających szybkich zdobyczy oraz zwady. Z ciekawszych epizodów w Łasku za jej czasów jakie miały miejsce należy odnotować wizytę królowej Marii Ludwiki, która na pewien czas zatrzymała się w mieście i bawiła w gościnie u Anny Wierzbowskiej zmierzając do swojego męża przebywającego w Gdańsku.

Po śmierci Anny Wierzbowskiej zarząd nad dobrami łaskimi przejął w 1660 roku jej brat Hieronim Wierzbowski. Jednak zmarł on raptem pięć lat później i własność musiała przejąć jego żona Katarzyna Ginwil - Piotrowska pochodząca z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po tym jak dorósł ich syn Stanisław Wierzbowski to on od 1685 roku zarządzał Łaskiem. Ten jednak po śmierci swojej żony i syna załamał się i wstąpił na drogę duchowną. Dlatego Łaskiem zaczęła zarządzać siostra Stanisława, Ludwika zamężna z kasztelanem rawskim Załuskim. W zasadzie z pokolenia na pokolenie aż do XIX wieku Łask należał do Załuskich. Jak się można domyślać, przez ten okres zawiłych i częstych zmian właścicielskich, Łask rzadko był odwiedzany przez swoich zarządców. W większości byli to bogaci szlachcice piastujący wysokie urzędy, mający inne ważniejsze sprawy na głowie. Przełożyło się to na sam Łask, który w XVII i XVIII wieku niewiele się zmienił i z roku na rok tracił na znaczeniu jako ośrodek religijno - naukowy oraz istotny ośrodek miejski w skali kraju a nawet województwa.

Samo miasto Łask z czasem nabierało bliżej znanych nam kształtów. Jego przebudowa wynikała w dużym stopniu z trawiących go kilkukrotnie pożarów. W tych stuleciach, prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku Rynek miejski został wybrukowany, aby ułatwić poruszanie mieszczanom po zabłoconej i zasypanej śmieciami powierzchni. Wcześniej wspomniałem także, że w Łasku znajdował się przy ulicy Szadkowskiej dwór. Siedemnastowieczne źródła określają go nawet mianem zamku lub zameczku. Po analizie opisów i zachowań ówczesnej szlachty, lokalizację prawdopodobnie piętrowego drewnianego budynku ustalono na miejscu dzisiejszego parku miejskiego.

Według opisu proboszcza z Łasku Grzegorza Augustynika opartego na relacji Janusza Szweycera z XX wieku, dwór w Łasku mógł wyglądać następująco: ów pałac dawny, był to dom duży modrzewiowy na wysokich murowanych fundamentach, z dużymi sklepionymi piwnicami, ze staroświeckim podwójnym dachem, z widocznym belkowym sufitem... Stał jakoby na wyspie w parku, otoczony wodą i dlatego nazywał się pałacem czy zamkiem na kopcu. Podczas ogólnych narodowych klęsk pałac spustoszał, wreszcie pożar go zniszczył... Kamienie z fundamentów i cegłę użyto na inne budowy.


Jeśli chodzi o inną zabudowę miejską znajdującą się w Łasku to należy wymienić drewniany ratusz usytuowany po rogu Rynku. Dwukrotnie uległ on spaleniu w pożarach, w 1624 roku i po odbudowie w wielkim pożarze w 1747 roku. Łask posiadał także dwa przytułki dla starców (zwane szpitalami), jeden chrześcijański a drugi żydowski. Mieszkały w nich osoby, które nie miały jakiegokolwiek źródła utrzymania i same by sobie nie poradziły. Szpital chrześcijański zlokalizowany był obok kościoła św. Ducha a pieczę nad nim sprawował proboszcz tej parafii. Lokalizacji szpitala dla społeczności żydowskiej z tamtych czasów nie znamy.

Łask jako ze był miastem zaliczanym do kategorii małych, to nie wyróżniał się specjalnie zabudową przemysłową. Pod koniec XVIII wieku na Grabi naliczono w jego okolicy cztery młyny wodne. Należały one do właścicieli miasta jednak były wynajmowane okolicznym młynarzom. Chłopi w dobrach łaskich mieli obowiązek dostarczać i mleć zboże jedynie w nich. W Łasku znajdowały się także dwa piece do wypalania cegieł - jeden był własnością kościoła a drugi dworu. Ale drewniana zabudowa Łasku w całości pozwala sądzić, że ich praca była znikoma. Ponadto w Łasku znajdowały się trzy karczmy. W ich przypadku, dwie należały do chrześcijan a trzecia była własnością Żyda.

Wielokrotnie wspominałem w tym artykule, że Łask posiadał praktycznie w całości zabudowę drewnianą poza kilkoma obiektami murowanymi. Taki stan rzeczy nie uległ zmianie aż do końca zaborów. Podobny obraz zabudowy przedstawiał się w dawnych województwach sieradzkim i łęczyckim gdzie przeszło 90% zabudowy miast było drewnianych.

Na przestrzeni XVII i XVIII wieku w Łasku uległo zmianie pod względem ilościowym budownictwo mieszkalnie, w głównej mierze trawione przez pożary ale z czasem odbudowywane. Ale mimo wszystko w omawianym okresie liczba domów mieszkalnych w Łasku kształtowała się na podobnym poziomie w przedziale od 200 do 300 budynków. Chcąc polepszyć warunki bytowe swoich mieszkańców, Teofil Załuski w 1790 roku w ustawie dla miasta Łasku zachęcał aby mieszczanie stawiali domy murowane. Ci którzy zdecydowali się na taki krok, dostać mieli za darmo od dworu jedną dziesiątą cegieł na budowę. Jeśli murowany byłby tylko front a nie cały obiekt to przydziału cegieł miało być jedna dwudziesta.

Trudno jest zilustrować także liczbę ludności jaka zamieszkiwała Łask aż do XVIII wieku. Dopiero w 1793/194 roku pojawia się pierwszy spis (mógł być zaniżony), gdzie odnotowano 1718 osób z czego 391 mieszkańców to katolicy a 1327 to wyznawcy religii mojżeszowej. W tym czasie Łódź według oficjalnych danych miała 191 mieszkańców. Mimo to Łask należy uznać do kategorii miast małych ale z bardzo dużą liczbą Żydów. Charakteryzowało to tym samym miasto na pierwszym miejscu w środkowej Polsce pod względem ilości mieszkańców wyznania mojżeszowego.

Pod względem gospodarczym Łask w XVIII wieku należy traktować jako ważny ośrodek rzemieślniczy. Mieszczanie co prawda trudnili się również rolnictwem ale nie odgrywało ono tak znaczącej roli w strukturze gospodarczej miasta. Oprócz tego Łask był ważnym miastem handlowym w regionie. W XVII i XVIII wieku odbywały się tutaj jarmarki handlowe aż w cztery dni w roku a pod koniec osiemnastego stulecia aż dziesięć razy w roku. Ponadto wczesną wiosną organizowano całotygodniowy jarmark na zwierzęta gospodarskie.

Po Piotrkowie, Łask był największym ośrodkiem wymiany handlowej w dawnym województwie sieradzkim. O roli jaką pełnił w tamtym czasie świadczy fakt, że pojawiali się tutaj kupcy z zagranicy - Wrocław, Berlin, Kolonia, Amsterdam czy Antwerpia. Zazwyczaj przyjeżdżali po zakup bydła, które pochodziło z Ukrainy. Tym samym Łask obok Łowicza był w środkowej Polsce najważniejszym miejscem kupna - sprzedaży bydła przeganianego ze wschodu na zachód. Wtedy nie było jeszcze lodówek, żeby móc transportować świeże mięso po uboju na dalekie odległości. Dlatego handlowano żywym inwentarzem, które przeganiano z miejsca na miejsce a Łask był wtedy doskonałym punktem postojowym w połowie drogi.

Opisując Łask nie można zapomnieć o jego bardzo istotnej roli jaką odegrał w życiu religijnym mieszkańców oraz pielgrzymów. Dlatego tylko katolickich świątyń były aż trzy z około dwudziestoma księżmi sprawującymi posługę w Łasku. Ponadto duża społeczność żydowska miała własną synagogę, o której niewiele zachowało się informacji. Wiemy jedynie, że znajdowała się w samym rynku lub w jego najbliższym sąsiedztwie. Oprócz tego w Łasku działała także szkoła żydowska.

Za sprawą Prymasa Jana Łaskiego tutejszy kościół parafialny został wyniesiony do roli kolegiaty i stał się ważnym ośrodkiem religijnym w dawnym województwie sieradzkim. Oprócz wcześniejszych zapisków o kolegiacie należy dodać, że uległa ona poważnemu zniszczeniu podczas dużego pożaru Łasku w 1747 roku. Jednak za sprawą infułata Marcina Załuskiego i właścicielki miasta Wiktorii Załuskiej trwały długoletnie prace mające na celu jej odbudowę - z przerwami od 1749 roku aż do 1810 roku. Od XVI wieku kolegiata łaska mogła się poszczycić także bogatą w zbiory biblioteką. Liczyła ona sobie księgozbiór składający się z kilkuset tomów dzieł teologicznych i prawniczych. Jednak przez XVII i XVIII wiek przechowywane księgi uległy zdezaktualizowaniu.

Oprócz murowanej kolegiaty w Łasku znajdował się także kościół św. Anny zbudowany jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku, a zatem przed powstaniem tutejszej parafii. W XVII wieku kościół św. Anny był już zaniedbaną świątynią, dlatego jej renowacji podjęła się Anna Nadolska w 1659 roku. Kościół mieścił się we wschodniej części miasta nieopodal drogi na Ostrów. W 1876 roku świątynia została rozebrana, a w jej miejscu zbudowano cerkiew prawosławną istniejącą do pierwszych lat międzywojnia.

Trzeci kościół pod wezwaniem św. Ducha został pobudowany z drzewa modrzewiowego w zachodniej części miasta. W XVII wieku podobnie jak wcześniejsza świątynia, ten również był w opłakanym stanie technicznym. W 1665 roku kościół św. Ducha uległ spaleniu ale już rok później odbudowano go w stylu barokowym i istnieje on po dziś dzień w Łasku.

Wykonany został z drewna modrzewiowego o konstrukcji wieńcowej i usadowiony został na fundamentach z kamieni polnych z ozdobnie boniowanymi z drewna narożnikami. Od wewnątrz ściany zostały otynkowane a sufit ozdobiono nagimi belkami. Sufity wykonano z desek drewnianych z dachem również drewnianym o konstrukcji krokwiowo - jątkowej z wielokrotnie stężoną zastrzałami ramą. Dach został pokryty gontem drewnianym. Wewnątrz znajdują się drewniane schody na chór, który został wsparty słupami. Ponadto wewnątrz znajdują się dwa rzędy słupów wydzielających nawy i wspierających ścianę zewnętrzną nawy głównej ponad stropami naw bocznych. Kościół filialny pw. św. Ducha ma kształt o układzie trójnawowej bazyliki, zbudowany na planie krzyża łacińskiego. Nawa główna w kościele oddzielona jest od prezbiterium łukiem tęczy połączona z kaplicami bocznymi poprzez wąskie nawy boczne. Kaplica południowa została pomniejszona o powierzchnię zajętą przez zakrystię. Dach nad nawą główną jest dwuspadowy, a nad nawami bocznymi jednospadowy. Przechodzi na elewację wejściową tworząc głęboki podcień. Nad kaplicami są dachy trzyspadowe. Sześcioboczna w planie latarnia przykryta cebulastym hełmem. Wnętrze i wyposażenie kościoła św. Ducha w Łasku jest bardzo skromne. Znajduje się w nim ołtarz główny, ambona i skrzynia na przedmioty liturgiczne.

Łask w czasach zaborów aż do wybuchu I wojny światowej. Rozwój gospodarczy miasta oraz sytuacja miasta na tle regionu łódzkiego.

Już po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku Łask administracyjnie znalazł się pod zaborem pruskim. Dokładnie wszedł on do prowincji Prusy Południowe w departamencie piotrkowskim ale również po trzecim rozbiorze w 1795 roku miasto Łask nadal pozostawało pod zaborem pruskim. Wtedy też zaborca przeprowadził zmiany w swoim podziale terytorialnym, pod czym Łask znalazł się w departamencie kaliskim i powiecie szadkowskim. Za to podległość terytorialna inspekcji skarbowej dla Łasku znajdowała się w obwodzie piotrkowskim.

Po stłumieniu powstania kościuszkowskiego władze w Prusach Południowych wprowadziły znaczące ograniczenia w samorządzie miejskim oraz prawach właścicieli w prywatnych miastach. Od tej pory funkcjonował nowy urząd burmistrza policyjnego a także osoby publiczne jak urzędnicy miejscy czy burmistrz byli mianowani przez władze wyższe. W praktyce w miastach rządził burmistrz policyjny, który miał nieograniczoną władzę.

Od 1807 roku do 1815 roku istniało Księstwo Warszawskie, formalnie niepodległe ale w praktyce zależne od Cesarstwa Francuskiego. Łask oczywiście znalazł się w jego granicach, w powiecie szadkowskim departamentu kaliskiego. W tym czasie wprowadzono rady municypalne składające się od 10 do 30 członków w zależności od wielkości miasta.

Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku obszar Księstwa Warszawskiego został podzielony pomiędzy trzech zaborców. W wyniku tych decyzji utworzono Królestwo Polskie, które zostało jednak połączone konstytucją z Imperium Rosyjskim czyli w praktyce mu podlegało. Po jego utworzeniu Łask znalazł się w jego granicach w województwie kaliskim, obwodzie sieradzkim i powiecie szadkowskim. W 1837 roku władze carskie przemianowały województwa na gubernie i w 1845 roku wprowadzono w Królestwie Polskim nowy podział administracyjny. Od tego czasu Łask wchodził w skład okręgu szadkowskiego, powiatu sieradzkiego guberni warszawskiej.

Klęska w powstaniu styczniowym doprowadziła do kolejnych zmian w podziale administracyjnym kraju. Wydanym rozporządzeniem z 31 grudnia 1866 roku utworzono dziesięć guberni, gdzie m. in. utworzono gubernię piotrkowską, której podporządkowano Łask. Ponadto jeszcze wcześniej, bo 9 listopada 1866 roku zniesiono miasta prywatne. W tym czasie Łask zyskał nieco na znaczeniu ponieważ ustanowiono powiat łaski a w mieście utworzono siedziby władz administracyjnych nowej jednostki podziału terytorialnego. W skład powiatu łaskiego aż do 1914 roku wchodziły dwa miasta - Łask i Pabianice oraz gminy wiejskie Bałucz, Buczek, Chociw, Dąbrowa Rusiecka, Dąbrowa Widawska, Dłutów, Dzbanki, Górka Pabianicka, Lutomiersk, Łask, Pruszków, Widzew, Wodzierady, Wola Wężykowa, Wygiełzów, Wymysłów, Zapolice i Zelów. Oprócz tego w Łasku utworzono w tym czasie urząd pocztowy ze stacją telegraficzną. Miasto było także siedzibą sądu gminnego i sądu pokoju okręgu VI.

Pod względem sprawowania władzy w mieście w okresie istnienia Królestwa Polskiego również nastąpiły pewne zmiany. Zniesiono tzw. rady municypalne oraz zmniejszono rolę burmistrza, który w praktyce był odpowiedzialny jedynie za wykonywanie poleceń władz wyższej instancji.

Właściciele miasta Łasku posiadali rozległe dobra ziemskie, na które składały się w czasach Kongresówki folwarki Łask, Wola Łaska, Wiewiórczyn, Poleszyn, Orchów, Wesółka i Wronowice. Jeszcze na przełomie XVIII i XIX wieku miasto i cała własność ziemska należała do Teofila Załuskiego, który jednak sprzedał je Piotrowi Czołhańskiemu w 1812 roku.

Nowy właściciel dóbr łaskich zawarł dwie umowy ze społecznością mieszkańców, które miały regulować wzajemne stosunki. Jeszcze w 1812 roku takową zawarto pomiędzy Czołhańskim a Żydami mieszkającymi w Łasku. Druga została podpisana w 1813 roku ze społecznością chrześcijańską. Generalnie Piotr Czołhański cieszył się dobrą opinią wśród mieszkańców Łasku. W trakcie kiedy on był zarządcą miasta, uruchomił w Łasku pierwszą szkołę elementarną oraz sprowadził akuszerkę. Po jego śmierci w 1835 roku kolejni spadkobiercy dóbr łaskich doprowadzili do ich zadłużenia. Od 1845 roku aż do 1895 roku trwały w zasadzie ciągłe spory sądowe i częste zmiany właścicielskie, wynikające przy tym ze sporego zadłużenia a zarazem próbą wyjaśnienia kwestii jego spłaty prawowitym osobom.

Ostatecznie w 1895 roku dobra ziemskie Łask nabył Michał Szweycer od rodziny Kręskich za kwotę 270 000 rbs. Aż do zakończenia pierwszej wojny światowej był to największy majątek w regionie łódzkim. Jeszcze w 1911 roku zaczął nim zarządzać syn Michała, Janusz Szweycer. Szacowana wartość majątku wynosiła wtedy 1 292 000 rbs. Natomiast suma zadłużenia dóbr wyniosła 772 000 rbs czyli więcej niż połowa wartości majątku.

Poza tymi wszystkimi wydarzeniami i próbami wprowadzenia ulepszeń w Łasku przez jego właścicieli, okazuje się że na przełomie XVIII i XIX wieku stracono największą szansę na stworzenie w Łasku prężnego ośrodka przemysłowego. Były ku temu spore szanse ponieważ Łask położony był w niedalekiej odległości od Zduńskiej Woli, Pabianic czy Łodzi. Miasta te wykorzystały szanse jakie dawała rewolucja przemysłowa, a dokładnie na ich terenie budowano liczne fabryki co przełożyło się na wytworzenie największego okręgu włókienniczego na ziemiach polskich. Natomiast żaden z właścicieli Łasku nie skorzystał z tej możliwości rozwoju gospodarczego i nawet nie powstał tutaj ani jeden duży zakład zajmujący się produkcją włókienniczą na większą skalę. Bynajmniej próby w drugiej połowie XIX wieku były już zbyt spóźnione by móc rywalizować na tym polu z Łodzią czy Pabianicami aby przyciągnąć do siebie wielkich przemysłowców.

Jak się mogą wszyscy domyślać, brak rozwiniętego przemysłu w Łasku a zarazem brak miejsc pracy spowodował, że spora liczba mieszkańców miasta oraz podmiejskich wsi emigrowała do większych ośrodków przemysłowych jak Zduńska Wola, Pabianice i Łódź. Tam łatwiej było o dobrze płatną pracę niż w małym Łasku gdzieś na peryferiach. Była to tak duża skala, że w pewnym momencie nawet snuto obawy, że zabraknie rąk do pracy.

Łask zatem jak w poprzednich latach, również na przełomie XVIII i XIX wieku był jedynie a może aż jak na jego możliwości dużym ośrodkiem rzemieślniczo - handlowym. Jednak z upływem lat zachodziły liczne zmiany prawne, pierw w czasach Księstwa Warszawskiego a potem w Królestwie Polskim, które wyłączały produkcję rzemieślniczą z pod cechów co w praktyce umożliwiało wytwarzanie produktów każdemu wolnemu wytwórcy bez ograniczeń. Były to pierwsze oznaki kapitalistycznej gospodarki w Łasku i otwarte drzwi do wolnego handlu, z czym nie mogli się pogodzić cechowi rzemieślnicy. O ile jeszcze na początku z tym walczyli na swój sposób, z czasem musieli się dostosować do nowej sytuacji gospodarczej aby przetrwać na wolnym rynku.

W 1864 roku w Łasku działały 34 zakłady przemysłowe: kilkanaście garbarni, zakłady sukiennicze, fabryki cykorii, wytwórnie wyrobów blaszanych, zakłady bawełniane i lniarskie oraz olejarnie, a także wytwórnia powozów i bryczek. W kolejnych latach wytwarzano w lokalnych zakładach także inne wyroby a w 1906 roku założono w Łasku tartak. Jednak nie zmieniło to oblicza Łasku w tak dużym stopniu jak Łódź, która przerodziła się z małej osady w wielkie miasto przemysłowe.

Jeśli chodzi o handel w Łasku to była to głównie domena tutejszych Żydów. Jeszcze na początku XIX wieku organizowano 10 jarmarków handlowych w roku i cotygodniowy targ, by pod koniec tego stulecia zmniejszyć ich liczbę do sześciu jarmarków i poniedziałkowych targów. Handlowano przede wszystkim bydłem, końmi, tkaninami, surową wełną, przedmiotami codziennego użytku, trunkami zagranicznymi i przyprawami. Na targach i jarmarkach pojawiali się przeważnie kupcy z najbliższej okolicy a jedynie w trakcie jarmarków ściągali handlarze z dalszych miejscowości regionu łódzkiego. W większości łascy handlarze nastawiali się na zaspokojenie potrzeb lokalnych mieszkańców i tylko nieliczni prowadzili handel zagraniczny, w szczególności suknem z Rosją.

Inną kwestią była produkcja i sprzedaż wódki w Łasku, na którą monopol miał właściciel miasta. Alkohol był bardzo dochodowym artykułem dlatego dziedzic dbał, aby nikt inny nie stanowił dla niego konkurencji. Bezpośrednio za jej produkcję i handel odpowiadały zaufane osoby, które wydzierżawiały takie prawo. Były one także odpowiedzialne za ściganie wyrobów bez koncesji, a w szczególności osób nielegalnie się tym zajmujących. Jak się jednak można domyślać najczęściej zakaz wyrobu i handlu wódką łamali łascy Żydzi.

Pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku w Łasku zaczęły się tworzyć firmy, które zakładały pierwsze sklepy handlowe w mieście. Były one na równi z targami i jarmarkami gdzie można było kupić dowolne produkty. W sklepach sprzedawano bardzo różny asortyment, działało nawet po kilka sklepów z tym samym asortymentem: skład spirytusu, sklep z żelastwem, sprzedawano zboże, artykuły kolonialne, skład win, były spichlerze zboża, skład mąki, sklep z winami, spichlerze zbożowe, skład mąki, sklepy tekstylne, sklep odzieżowy i z obuwiem, sklep futrzany, sklep z artykułami piśmienniczymi, sklepy z naczyniami domowymi, sprzedawano artykuły skórzane, działały sklepy z miodem i mięsem, sklepy z drobiazgami, funkcjonowała restauracja, kilkanaście szynków i garkuchni żydowskich.

Oprócz rzemiosła i handlu mieszkańcy Łasku zajmowali się także rolnictwem. W drugiej połowie XIX wieku istniało 79 gospodarstw rolnych z areałem 334 ha ziemi ornej w sumie.

W obecnych czasach jak i kiedyś Łask to małe i peryferyjne miasteczko powiatowe położone w orbicie aglomeracji wielkiego miasta wojewódzkiego Łodzi. Na wschód od Łasku dość naturalnie, w nurcie XVIII wiecznych trendów gospodarczych, powstała osada i wieś Kolumna a zaraz obok niej letniskowe Miasto-Las Kolumna założone już w XX wieku przez Janusza Szweycera. W dalszej części artykułu została bardzo szczegółowo opowiedziana historia folwarku, wsi i miasta Łask - Kolumna.

Sytuacja finansowa miasta Łask oraz warunki życiowe ludności w okresie Królestwa Polskiego.

W tym miejscu warto także pochylić się nad stanem miasta Łask oraz warunkami życia jego mieszkańców w okresie Królestwa Polskiego. Można je podsumować dość złowieszczo, że Łask był miastem zaniedbanym i mało przyjemnym do codziennego życia.

Kwestie finansowe w Łasku nadzorowała specjalnie stworzona kasa ekonomiczna miasta, którą nadzorowali burmistrz oraz kasjer - ławnik. Na wpływy do kasy składały się głównie opłaty podatkowe od mieszkańców oraz dziedzica miasta. Ponadto opłaty wnosili także rzemieślnicy, kupcy, handlarze i dzierżawcy z dochodami w Łasku. W latach 1806 - 1839 budżet miasta wynosił od 2 008 złp do 4 168 złp. Z czasem wpływy uległy zwiększeniu dzięki otwierającym się nowym zakładom w Łasku.

Brakuje jednak szczegółowych danych jak wydatkowano te pieniądze w poszczególnych latach, ale znaczna ich część była przeznaczana na pensje urzędnik i materiały piśmienne. Ponadto opłacano z nich podatki do wyższych urzędów, opłacano najem lokali, część kwoty przeznaczano do dyspozycji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych oraz opłacano prowizje burmistrzowi i kasjerowi.

Trzeba podkreślić, że finansowo Łask znajdował się na ostatnim miejscu w całej guberni piotrkowskiej jeśli chodzi o wysokość przychodów i rozchodów. W zasadzie dochody miasta nie wystarczały aby pokryć wszystkich potrzeb inwestycyjnych w Łasku.

Miasto stosunkowo często trawiły pożary czego przyczyną była drewniana zabudowa. Do największego w okresie XIX wieku doszło w nocy z 20 na 21 lipca 1821 roku, kiedy spaliła się prawie większość zabudowy. Według archiwalnych dokumentów aż 234 budynki uległy całkowitemu zniszczeniu z czego 188 to były domy mieszkalne drewniane. Łask stracił wtedy także gorzelnię i garbarnię, 20 składów towarowych, 2 zajezdnie oraz 10 stodół i obór. W tym także kilkanaście obiektów murowanych.

To wydarzenie doprowadziło do odgórnego nakazu władz z Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, aby miasto zostało odbudowane jedynie budynkami murowanymi. Uboższa część społeczności Łasku miała zebrać się w grupy i wspólnymi siłami stawiać murowane domy mieszkalne. Do tego celu powołany został nawet inżynier województwa rezydujący w Kaliszu, który miał opracować plan odbudowy Łasku. Mimo to nie wszystkich było stać na stawianie domów z cegły. Ówczesny właściciel miasta, dziedzic Czołhański, zwrócił się więc do władz o możliwość dopuszczenia zabudowy drewnianej. Obawiał się on nagłego wyludnienia miasta ponieważ uboższa ludność i tak wyjeżdżała już do sąsiednich miast przemysłowych. Ostatecznie udało się odbudować Łask ale 86% budynków było ponownie drewnianych.

Nie był to koniec tragicznych wydarzeń!. Kolejny wielki pożar nawiedził Łask 25 marca 1847 roku. Wtedy spaliło się 119 domów a dach nad głową straciło 907 osób, a 675 znalazło się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Był to okres kiedy właściciele miasta prowadzili spór sądowy z wierzycielami i nie bardzo interesowali się sprawami miasta i losem jego mieszkańców. Nie udzielili żadnej pomocy pogorzelcom dlatego o środki finansowe dla nich wystąpił Gubernator Cywilny Warszawski do władz centralnych Królestwa Polskiego. Na to wszystko nałożyła się także panująca klęska głodu w całym kraju.

Drewniana zabudowa Łasku tylko potęgowała skutki pożarów, które miasto nawiedzały jeszcze kilkukrotnie. Za każdym razem niosły one wiele szkód. W 1856 roku po raz kolejny spaleniu uległa zabudowa miejska i w latach 1874 - 1877 jeszcze kilkukrotnie. W końcu doprowadziło to w 1882 roku do zawiązania się inicjatywy powołania straży pożarnej w Łasku. Zaczęto nawet zbierać fundusze na ten cel wśród mieszkańców, ale jak szybko zrodził się ten pomysł tak szybko zapał minął. Jednak już po którymś z kolei pożarze Łasku w 1884 roku powołanie ochotniczej straży pożarnej stało się priorytetem. Nie było to łatwe przedsięwzięcie, które trwało ale ostatecznie w 1901 roku założono w Łasku ochotniczą straż pożarną na mocy decyzji władz guberni w Piotrkowie. Jednostka miała cztery zastępy strażaków wyposażonych w niezbędny sprzęt przeciwpożarowy, na który złożyło się 67 darczyńców.

Niewiele lepiej było ze stanem sanitarnym Łasku, gdzie w 1824 roku naczelnik powiatu sieradzkiego opisał miasto jako brudne i zaniedbane. Brakowało w nim odpowiednich kanałów odpływowych na nieczystości i nadmiar wody po ulewach dlatego miasto nawiedzały sezonowe powodzie powodujące niszczenie drewnianych budynków oraz częste epidemie.

Władze powiatowe oraz mieszkańcy Łasku nalegali aby to właściciel miasta pokrył koszty stworzenia kanalizacji oraz podjął się się wybrukowania ulic i rynku. Ten przerzucał odpowiedzialność na burmistrza i samych mieszkańców, zmuszając ich chociażby do oczyszczenia przestrzeni publicznej z zalegających hałd odpadów i nieczystości. Mimo to do 1867 roku nie udało się niczego zrealizować i tym samym stan ulic oraz warunki sanitarne nie uległy poprawie przez ten czas.

Dopiero ustanowienie w Łasku władz powiatu sprawiło, że w końcu lat sześćdziesiątych XIX wieku główne ulice oraz rynek został wybrukowane ale ich jakość i tak pozostawiała wiele do życzenia.

Również w drugiej połowie stulecia bo w 1865 roku wybudowano w Łasku studnie głębinowe do czerpania wody pitnej wyposażone w żelazne pompy. Wcześniej korzystano z płytkich studzien drewnianych, a zwłaszcza po powodziach woda z nich nie nadawała się do spożycia.

Nieco lepiej wyglądał obraz miasta oraz warunki bytowe mieszkańców Łasku kiedy ten stał się stolicą powiatu łaskiego. Wcześniejsze liczne pożary doprowadziły do tego, że od 1858 roku do 1904 roku zwiększyła się liczba domów murowanych do 118. Nad estetyką przestrzeni publicznej zaczęły się zajmować władze miejskie i powiatowe. Wprowadzono także oświetlenie przy głównych ulicach i na rynku ustawiając naftowe lampy. W latach 1903 - 1905 lampy tego rodzaju ustawiono na większości ulic w Łasku. Dopiero jednak w czasach I wojny światowej zbudowano w Łasku pierwszą elektrownię miejską.

Łask to typowy przykład miasta prywatnego, gdzie w okresie zaborów właściciele miasta nie bardzo byli zainteresowani jego rozwojem a w latach późniejszych za czasów struktur powiatowych zaprzepaszczono rozwój gospodarczy Łasku jako ośrodka przemysłowego dlatego brakowało na okrągło środków finansowych na najważniejsze inwestycje w mieście.

Najistotniejszym zadaniem, które jednak udało się zrealizować z inicjatywy mieszkańców było założenie szpitala miejskiego w drugiej połowie XIX wieku. W 1888 roku udało się kupić budynek pod jego działalność oraz gromadzono wyposażenie. Uroczyste otwarcie obiektu leczniczego nastąpiło 13 stycznia 1889 roku. Samo umeblowanie sal na 15 łóżek i niezbędne urządzenia dla lekarzy sfinansował przemysłowiec Teodor Endler z Pabianic. W 1911 roku szpital w Łasku powiększono do 25 łóżek. Powstanie tak ważnej jednostki sprawiło, że w mieście zwiększyła się liczba lekarzy i felczerów. W samym szpitalu zatrudnienie znalazło 19 lekarzy.

W 1903 roku uruchomiono linię kolejową z Warszawy do Kalisza, która przebiegała nieopodal miasta. Mimo tego nie cieszyła się dużym zainteresowaniem mieszkańców. Bardziej liczono na plany stworzenia tramwajów podmiejskich pomiędzy Łodzią a Zduńską Wolą. Plan ich realizacji jednak upadł z wybuchem I wojny światowej.

Wybory do Rady Miejskiej w Łasku oraz życie polityczne w powiecie łaskim po odzyskaniu niepodległości przez Polskę

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku równolegle z innymi obszarami funkcjonowania państwa, aktywnie zaczęły tworzyć się różnorodne nurty polityczne. Uwidoczniało się to przede wszystkim w niewielkim Łasku, który był w tamtych czasach wielonarodowy a wśród społeczeństwa byli zwolennicy różnych ugrupowań partyjnych. Jednym z ciekawszych aspektów życia politycznego były wybory do Rady Miejskiej w Łasku, obok krajowych wyborów parlamentarnych. Podobnie jak dzisiaj, wtedy ogół społeczeństwa współtworzył samorząd terytorialny wybierając swoich przedstawicieli do Sejmiku, Rady Miejskiej oraz poszczególnych rad gminnych.

Nie będzie pewnie przesadą jeśli powiem, że największym zainteresowaniem wśród mieszkańców Łasku cieszyły się wybory do Rady Miejskiej. To w końcu tam zapadały istotne decyzje w całej układance decyzyjnej samorządu terytorialnego, które miały największy wpływ na życie lokalne mieszkańców nad Grabią. Nie minęło więc dużo czasu od odzyskania pełnej suwerenności bo już wiosną 1919 roku odbyły się pierwsze wybory lokalne, w których wybrano pierwszych 12 radnych. Wśród tej grupy lokalnych polityków reprezentowali oni głównie prawicę (Narodową Demokrację oraz syjonistów), a ich kadencja upłynęła w 1922 roku.

Kolejne wybory do samorządu w Łasku pobudziły do działania masę społeczną mającą wartości lewicowe, ponieważ w Radzie Miejskiej w Łasku czterech swoich przedstawicieli uzyskała partia PPS. Kadencja tej Rady nie została jednak dokończona i ostatecznie w styczniu 1926 roku wojewoda ją rozwiązał, po czym zaplanował kolejne wybory na 13 marca 1926 roku. Mieszkańcy nie zmienili w większym stopniu swoich poglądów w tak krótkim czasie i dlatego podział polityczny wśród radnych nie odbiegał od wyników poprzednich wyborów. Szczęścia nie miała także ta Rada Miejska, ponieważ w 1927 roku na szczeblu centralnym podjęto decyzję o ponownych wyborach do wszystkich Rad Miejskich w kilku województwach (warszawskim, łódzkim, lubelskim, białostockim i wileńskim).

Czwarte już z rzędu wybory samorządowe do Rady Miejskiej w Łasku z 29 czerwca 1927 roku sprawiły, że w 12 osobowym składzie znaleźli się przedstawiciele aż 6 list wyborczych. Trzy ugrupowania reprezentowały Polaków a trzy listy wywodziły się ze społeczności lokalnych Żydów, z przewagą liczebną dla tych drugich (mieli siedmiu radnych). I tak w Radzie Miejskiej w Łasku swoich przedstawicieli pozyskały następujące ugrupowania polityczne - Lista Chrześcijańskich Rzemieślników i Kupców z 3 mandatami(endecja), Lista PPS z 1 mandatem, Partia Pracy z 1 mandatem (ugrupowanie prosanacyjne), Syjoności z 4 mandatami, Żydzi ortodoksyjni z 2 mandatami i z 1 mandatem Lista Rzemieślników Żydowskich.

Następne wybory lokalne w Łasku odbyły się już zgodnie z upływającym terminem czyli 1 czerwca 1930 roku, w których do Rady Miejskiej wybrano już 24 osoby. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, frekwencja w tamtych wyborach okazała się bardzo duża bo wyniosła aż 94% uprawnionych do głosowania. Po przeliczeniu wszystkich oddanych głosów okazało się, że Polacy mieli 2 radnych więcej od Żydów - pierwsi 13 mandatów a drudzy 11 mandatów. Jeśli chodzi o barwy polityczne radnych to podział przedstawiał się następująco - Stronnictwo Narodowe miało 6 mandatów, Bezpartyjny Blok Współpracy Rządowej miało 4 mandaty, a PPS miała 3 mandaty. Syjoniści zdobyli 7 mandatów, a ortodoksi 4 mandaty.

Przedostatnie wybory do Rady Miejskiej w Łasku przed II wojną światową miały miejsce 27 maja 1934 roku, w których z kolei zmniejszono liczbę członków do 16 osób. Stronnictwo Narodowe uzyskało w nich bardzo słabe wyniki dlatego wystąpiło z wnioskiem o unieważnienie głosowania w czterech okręgach miejskich. Ostatecznie protest został odrzucony przez Wydział Powiatowy i wybory się uprawomocniły.

W grudniu 1938 roku odbyły się natomiast wybory do Rad Gromadzkich w powiecie łaskim, gdzie dużym poparciem cieszyła się ludność niemiecka szczególnie reprezentujących nurt hitlerowski.

Ostatnia Rada Miejska w Łasku została wybrana 5 maja 1939 roku. Ponownie składała się ona z 16 radnych, wybranych przez 85% uprawnionych do głosowania. Zjednoczenie Narodowe (lista prorządowa) zdobyła aż 8 mandatów czyli objęło swoją decyzyjnością połowę Rady. Stronnictwo Narodowe miało jedynie 2 mandaty, Żydzi uzyskali 6 mandatów.

Jak wyglądało życie polityczne w przed wojennej Polsce? Jakie partie kształtowały społeczeństwo Łasku po 1918 roku?

Wielonarodowy Łask tuż po I wojnie światowej był mozaiką społeczeństwa kształtującego codzienność ówczesnego życia politycznego. Warto przyjrzeć się temu ciekawemu zjawisku w kontekście wyborów do samorządu terytorialnego czy wyborów parlamentarnych w Polsce w czasie dwudziestolecia międzywojennego i później. W pierwszej kolejności postaram się opisać wszystkie nurty polityczne występujące na ziemi łaskiej, a które kształtowały poglądy społeczeństwa.

Zaczynając od prawej strony rodzimej sceny politycznej, nie da się przejść obok ugrupowań prawicowych i centrowych, które posiadały silną pozycję w mieście Łasku. Jak na ówczesne czasy, ugrupowania te charakteryzowały się twardą retoryką polityczną ocierając się wręcz o nacjonalizm, a już z całą pewnością ich poglądy były konserwatywne.

Do tego nurtu należało Stronnictwo Narodowe, a co ciekawe w Łasku miało ono tak duże poparcie, że w każdych wyborach do parlamentu udawało się tutaj pozyskać mandat posła. Aleksander Dzierżawski to wieloletni parlamentarzysta z ziemi łaskiej wybierany ze Stronnictwa Narodowego, który bardzo chętnie brał udział w różnych wydarzeniach w terenie oraz odznaczał się czynnym udziałem w lokalnym życiu politycznym co przysparzało mu popularności wśród wyborców.

Stronnictwo Narodowe miało silne zaplecze oprócz Łasku także w Zelowie, ponadto aktywnie działające koło młodych również w Łasku. Według danych statystycznych na dzień 31 marca 1936 roku w całym powiecie łaskim działały 34 koła i 1600 członków Stronnictwa Narodowego. W kolejnym roku liczba członków uległa jednak zmniejszeniu, za to powołano nowe koła regionalne. Tendencja spadkowa miała miejsce także później, przez co Stronnictwo Narodowe straciło w Łasku ponad 40% swoich członków aż do 1938 roku.

Do połowy lat 30. ubiegłego wieku w ówczesnym województwie łódzkim nastąpił znaczny wzrost liczebności członków Stronnictwa Narodowego co spowodowało trudności w zarządzaniu tak liczną grupą działaczy politycznych. Dlatego władze tego ugrupowania politycznego podjęły odgórną decyzję o wprowadzeniu nowego podziału terytorialnego struktur politycznych. Od tego momentu łódzkie władze Stronnictwa Narodowego zostały okrojone terytorialnie i podlegały decyzyjnie im tylko działacze z powiatów - miejski łódzki, brzeziński, łaski, łęczycki, łódzki, kolski, sieradzki oraz część powiatu konińskiego. Reszta powiatów zaczęła podlegać pod okręg w Poznaniu lub Kaliszu. Zmniejszenie liczebności powiatów podlegających siedzibie władz wojewódzkich w Łodzi miały ułatwić zarządzanie politykami w terenie.

Zmiany w strukturach Stronnictwa Narodowego nie ominęły też samego powiatu łaskiego, w którym w marcu 1936 roku wprowadzono mniejsze jednostki zwane obwodami. Tym samym pojawiły się nowe obwody SN w powiecie łaskim w następujących miejscowościach - Lutomiersku, Łasku, Pabianicach i Szczercowie. Do grupy działaczy tworzących zarząd koła SN w Łasku należeli od 16 grudnia 1934 roku Roman Kaźmierczak (Prezes), Zygmunt Bulzaski (Wiceprezes), Marian Błęcki (Gospodarz) oraz Stanisław Wesoły (Kierownik Sekcji Młodych).

Jeśli chodzi o poglądy polityczne oraz bieżącą działalność polityczną, Stronnictwo Narodowe w Łasku zajęło się przede wszystkim bieżącymi sprawami w kontekście całego kraju. Latem 1935 roku skupiono się przede wszystkim na przyszłych wyborach do parlamentu oraz nowej ordynacji wyborczej. Ponadto prowadzono prace w związku ze zmianami w konstytucji jakie wtedy zostały wprowadzone. Można się pokusić o stwierdzenie, że wszystko co działo się lokalnie było odpowiedzią na nową rzeczywistość polityczną w kraju. Mówiąc kolokwialnie niedemokratyczna konstytucja i kwestia ordynacji do parlamentu dały paliwo dla lokalnych działaczy, którzy ponownie zabrali się do aktywności postawionych działaczom różnych ugrupowań politycznych.

W czerwcu 1935 roku odbył się zjazd powiatu łaskiego, na którym wybrano nowe władze do zarządu Koła Stronnictwa Narodowego. Prezesem został Roman Kaźmierczak, sekretarzem wybrano Mariana Błęckiego a skarbnikiem został Zygmunt Wierzbkicki. Jednocześnie rozpoczęto działania zmierzające do bojkotu kampanii wyborczej do parlamentu, gdzie największe nasilenie miało miejsce w wakacje w sierpniu 1935 roku. Stronnictwo Narodowe organizowało wtedy wiele spotkań w samym Łasku, Pabianicach, Zelowie oraz w innych miejscowościach powiatu łaskiego. Roznoszono ulotki promujące działalność SN oraz wartości przez nich popierane i głoszone idee. Działaczy brali także udział w spotkaniach i wiecach organizowanych przez inne partie, ścierając się z ich wyborcami. Dochodziło nawet do bójek między nimi, a do rozproszenia tłumów wykorzystywano ampułki z gazem łzawiącym.

Stronnictwo Narodowe swój kapitał polityczny zbijało na głoszeniu haseł antysemickich ponieważ kwestia żydowska była na porządku dziennym. Wygłaszano publicznie referaty antysemickie, roznoszono ulotki antysemickie, a także zbierano publicznie pieniądze na jak to ujęto prowadzenie antyżydowskich akcji w terenie. Nie inaczej było u nas, dlatego podobna działalność prowadzona była w Łasku, Pabianicach, Zelowie, Marianowie i innych miejscowościach powiatu łaskiego.

2 stycznie 1939 roku zmarł Roman Dmowski, działacz polityczny i ideolog, a zarazem twórca Stronnictwa Narodowego. Na pogrzebie pojawiła się oczywiście delegacja z powiatu łaskiego ale był to ostatni akord ich działalności w regionie. Z powiatu łaskiego i Łodzi do Warszawy pojechało łącznie 1200 osób specjalnie zamówionym pociągiem na tą okazję.

***

Scena polityczna w kraju, ale również w Łasku nie była tak bezbarwna i jednolita jak mogło by się wydawać. Do nurtu prawicy należały jeszcze dwa kolejne ugrupowania zawiązane jeszcze w latach 20. dwudziestego wieku. Sanacja o której będziemy teraz mówić to prawica społeczna, która miała swoich przedstawicieli w dwóch różnych ugrupowaniach widocznych na polskiej scenie politycznej. Mowa tu o Bezpartyjnym Bloku Współpracy z Rządem oraz Obóz Zjednoczenia Narodowego. BBWR wywodząca się z grupy rządzącej krajem na szczeblu centralnym, rozpoczęło swoją działalność regionalną od stworzenia struktur kierowniczych po czym przyjmowano do ugrupowania członków indywidualnych i grupowych. Koło BBWR w Łasku założone 21 grudnia 1927 roku i drugie koło w Słupcy były pierwszymi utworzonymi w województwie łódzkim.

Jak się okazuje w BBWR znaleźli się nie tylko niedoświadczeni politycznie ale dołączali również działacze uciekający z innych partii politycznych, którym było bliżej do poglądów sanacyjnych. Tak też było w przypadku dotychczasowych członków Polskiego Stronnictwa Ludowego Wyzwolenie z powiatu łaskiego, łódzkiego i sieradzkiego, którzy w lutym 1928 roku przeszli do nowo powstałego ugrupowania. Po pierwsze zarzucali oni swoim dotychczasowym kolegom, że porzucili idee bliskie Józefowi Piłsudskiemu i przestali angażować się w sprawy ludności wiejskiej. Tym samym zmieniając barwy polityczne na nowe, już w ramach BBWR, działacze uciekinierzy nawoływali mieszkańców wsi o poparcie tego ugrupowania. Podobnie było z działaczami PSL Piast, którzy również dołączyli do koła BBWR w Łasku w dniu 11 stycznia 1928 roku. Oprócz nich w szeregach nowego ugrupowania w powiecie łaskim znalazła się grupa osób z Resursy Rzemieślniczej z Łasku.

W Łodzi w lutym 1928 roku powiększyła się scena polityczna o tzw. Demokratyczny Wojewódzki Komitet Wyborczy Kobiet Polskich. Do głównych celów nowej organizacji o charakterze politycznym było zjednoczenie różnych grupek kobiecych działających w terenie, a mających poglądy prorządowe czyli wpasowujące się w to co głoszono przez Bezpartyjny Blok Współpracy Rządowej. Komitet Kobiet powstał oczywiście w Łasku i od razu przystąpił do tutejszych struktur BBWR. Wśród członków BBWR w Łasku wyróżniającą się grupą zawodową byli nauczyciele z Andrzejem Mazurem na czele, który był dyrektorem gimnazjum a zarazem członkiem Narodowej Partii Robotniczej. Toteż w Łasku powstał nauczycielski komitet wyborczy BBWR.

Od początku założenia w 1927 roku doszło do wielu przeobrażeń w strukturach lokalnych BBWR w powiecie łaskim. W listopadzie 1934 roku prezesem Rady Powiatowej BBWR został inż Stanisław Leopold. Obok niego w ugrupowaniu przewodniczyli także Bolesław Sawicki jako pierwszy wiceprezes, Zygmunt Wysocki jako drugi wiceprezes, Franciszek Fraszka został skarbnikiem a Zygmunt Wajs sekretarzem.

W lutym 1935 roku zaczęto organizować poszczególne komitety gminne, na których omawiano sprawy lokalne. Jak podają źródła, na niektórych ze spotkań organizacyjnych pojawił się temat przeprowadzenia nowych wyborów do władz BBWR w powiecie łaskim.

Łask był miejscem gdzie w kwietniu 1935 roku zorganizowano kurs organizacyjny dla osób pełniących funkcje prezesów i sekretarzy BBWR w komitetach gminnych. W jednodniowym kursie udział wzięło 36 osób. Miesiąc później odbył się natomiast powiatowy zjazd wszystkich działaczy tego ugrupowania w regionie. W sumie udział w wydarzeniu wzięło 500 osób spod flagi Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, tytułujących się jako działacze społeczni i gospodarczy. W czasie takich zjazdów czy zebrań poszczególnych komitetów można wyróżnić trzy istotne tematy - poruszano sprawy organizacyjne, omawiano problemy polityczne oraz lokalne problemy ekonomiczne. W następnym czasie, jak wszystkie inne ugrupowania, zaczęto przygotowywać się do zbliżających się wyborów. Miejski Komitet w BBWR podzielił sobie Łask na cztery dzielnice, gdzie dla każdej z nich prowadzono oddzielną kampanię wyborczą.

Dla sanacji w powiecie łaskim czas kampanii wyborczej stał się tym gorętszy, kiedy wchodziła ona w fazę najważniejszym doszło do wyborów we władzach powiatowych Bloku. W sierpniu 1935 roku nowym prezesem BBWR został Jan Piotrowski, a sekretarzem wybrano Królikowskiego. Po wyborze nowych członków Rady, zorganizowano w Łasku kilka spotkań wyborczych. Ponadto zorganizowano także spotkanie Legionu Młodych, które zgromadziło około 80 osób. Im bliżej terminu wyborów tym spotkań i wieców było więcej, a gromadziły one około 400 - 450 osób. W czasie takich spotkań pojawiały się często bojówki z ugrupowań przeciwnych. Podobnie było 6 września w Łasku, kiedy na sali wykryto bojówkę endcką ale na czas ją "wyproszono". Ostatecznie wyniki wyborów w 1935 roku dla sanacji były klęską, po których BBWR przestał praktycznie istnieć, czego przyczyną był bojkot samego głosowania przez wyborców.

Ostatecznie BBWR uzyskał tak słabe wyniki w wyborach, że cała partia została rozwiązana przez jego założyciela Walerego Sławka, a w zasadzie to co po niej zostało ponieważ większość działaczy natychmiast po kompromitujących wynikach ulotniła się z tonącego statku. Struktury BBWR w powiecie łaskim nie zostały rozwiązane ponieważ nie było co rozwiązywać. Po wyborach nie było rzadnych aktywnych działaczy w Łasku. Jak to bywa w takich sytuacjach pustka nie lub próżni, dlatego częściowo miejsce BBWR zajęli działacze Związek Związków Zawodowych (ZZZ). Od lipca 1935 roku w powiecie łaskim bardzo aktywni byli Piotr Baran i Władysław Wałęska, działacze ZZZ.

***

Jak już wspominałem wcześniej obok BBWR tworzyło się inne ugrupowanie prorządowe zwane Obozem Zjednoczenia Narodowego. Tutaj jednak należy stwierdzić, że powstało ono dość późno na scenie politycznej, bo dopiero z początkiem 1937 roku. Oficjalnie, dopiero wiosną 1939 roku zarejestrowano organizację Obóz Zjednoczenia Narodowego w powiecie łaskim. W jej szeregi wchodzili głównie członkowie takich organizacji jak kombatanci z Polskiego Związku Obrońców Ojczyzny. Ponadto dołączali do Obozu także członkowie z Związku Legionistów Polskich, Związku Strzeleckiego, Związku Polskiej Siły Zbrojnej, Związku Inwalidów Wojennych, Stowarzyszenia byłych Więźniów Politycznych, Stowarzyszenia Kilińszczyków o Enzeterowców, Związku Ochotników, Związku POW, organizacje harcerskie, zrzeszenia paramilitarne itp.

W marcu 1938 roku powołano nową Radę ONZ obejmującą swoim zasięgiem województwo łódzkie, gdzie było dwóch członków z Łasku - znalazł się w niej Stanisław Leopold oraz rolnik Michał Ziółkowski. Liczebnie było to ugrupowanie, które dopiero się rozrastało. W 1938 roku w okresie kampanii wyborczej na zebraniach pojawiało się około 1800 sympatyków. Natomiast na 1 kwietnia 1939 roku w terenie zarejestrowano 10 kół w ramach których działało trochę mniej niż 1200 osób. Dalszy rozwój Obozu Narodowego Zjednoczenia przerwał wybuch II wojny światowej.

***

Przechodząc dalej w centrum rodzimej sceny politycznej musimy zauważyć brak wyróżniających się ugrupowań w powiecie łaskim. Nie znaczy to, że ich wogóle nie było. Raczej można je określić jako organizacje przejściowe, które funkcjonowały w pewnych okresach czasowych. Przykładowo Narodowy Związek Robotniczy powstał zaraz po odzyskaniu niepodległości przez Polskę. Ich działalność skupiała się przede wszystkim na angażowaniu się w sprawy Śląska a konkretnie na przyłączeniu go do Polski. Domagali się oni usunięcia wojska niemieckiego z Górnego Śląska. W latach 1919 - 1921 organizowali liczne wiece w Łasku. Do bardziej wyróżniających się działaczy NZR w Łasku był Mieczysław Tomczak. Pod koniec 1921 roku Narodowy Związek Robotniczy został przekształcony w Narodową Partię Robotniczą, jednak w Łasku nie odgrywała ona większego znaczenia.

Drugą partią w Łasku z nurtu centrowego była Chrześcijańska Demokracja, ale ta była jeszcze mniej widoiczna od wcześniej wspomniane robotniczej poprzedniczki. Lokalnie Chrześcijańska Demokracja swoje zaplecze miała wśród Chrześcijańskiego Związku Zawodowego Robotników Rolnych, co sprawiało że w Łasku kandydaci tego ugrupowania zdobywali liczne głosy podczas wyborów parlamentarnych i samorządowych.

***

W tym miejscu przyszedł czas na omówienie nurtu ludowego, który to ruch miał duże poparcie w powiecie łaskim, być może za sprawą radykalizmu i dynamizmu w swoich działaniach. W lokalnych walkach o dusze ścierać musiały się ze sobą dwa urgrupowania Polskie Stronnictwo Ludowe Piast i drugie Polskie Stronnictwo Ludowe Wyzwolenie. Do tego dodać trzeba także Stronnictwo Chłopskie. Dużą rywalizację pomiędzy nimi można było zauważyć w czasie kampanii wyborczych do parlamentu czy samorządowych, kiedy walka toczyła się o głosy chłopów. Nie mniej jednak przekładało się to na dużą liczbę głosów.

Zmiany w ruchu ludowym przyszły na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, gdzie można zauważyć pewny regres i załamanie się działalności tych ugrupowań. Ostatecznie kryzys został zażegnany i w 1931 roku doszło do zjednoczenia się rozdrobnionych ugrupowań w jedno - Stronnicto Ludowe. To z kolei przełożyło się na aktywniejszą działalność w terenie, a nawet wykształcenie się w ich szeregach działaczy o poglądach lewicowych. W powiecie łaskim koła Stronnictwa Ludowego utworzono w następujących miejscowościach: Brzyków, Janów, Kozuby, Sędziejowice, Podule, Żagliny, Kalinowa, Górki Grabińskie, Buczek, Rydzyny, Wola Kleszczowa, Ślądkowice, Siemianów, Barycz, Fajnów, Olechy, Chociw, Widawa, Wiewiórczyn, Gabów.

Na zjeździe powiatowym Stronnictwa Ludowego w Łasku 20 lutego 1932 roku nowym prezesem Zarządu Powiatowego SL został wybrany Józef Balcerzak. Nie był to wybór przypadkowy ponieważ był to działacz posiadający cechy przywódcze i równocześnie talent organizatorski, co przełożyło się na bycie przenikliwym politykiem radzącym sobie w trudnych sytuacjach. Po tych wyborach Stronnictwo Ludowe posiadało w powiecie łaskim 16 kół i 421 członków.

Ważną postacią Stronnictwa Ludowego był też Henryk Wyrzykowski pełniący funkcję prezesa Zarządu Wojewódzkiego SL w Łodzi. Władze miały pełne obawy co do jego aktywnej działalności politycznej, co przekładało się m. in. na częste wizyty w Łasku i innych miejscowościach powiatu łaskiego. Jeżdżąc w różne miejsca, prowadził tam spotkania i przemawiał do zgromadzonych. W dni targowe udzielał także porad prawnych innym działaczom Stronnictwa Ludowego. Działalność ruchu ludowego w województwie łódzkim była na tyle niebezpieczna dla rządzących, że działacze SL a w szczególności ich prezes był śledzony przez policję.

W 1933 roku doszło do kolejnych wyborów w łonie Stronnictwa w powiecie łaskim. Nie było zaskoczenia, ponieważ prezesem pozostał Józef Balcerzak jak i inni działacze wybrani w latach ubiegłych. W tym okresie Stronnictwo Ludowe w powiecie miało 32 koła i 1547 członków.

Spotkania działaczy Stronnictwa Ludowego były także okazją do ściągnięcia na te wydarzenia osób postronnych. Podobnie było we wsi Wola Wiązowa, gdzie w 1933 roku zorganizowano obchody Święta Ludowego. Uczestniczyło w nich 5000 osób po czym przemaszerowali oni manifestacyjnie głosząc hasła polityczne.

24 października 1934 roku w Brzykowie poświęcono sztandar SL powiatu łaskiego, wcześniej podobne wydarzenie miało miejsce w Kozubach. Jak odnotowała policja z miejscowego postarunku, w uroczystościach udział wzięło 3500 osób. Byli tam przedstawiciele mieszkańców wielu wsi z powiatów łaskiego, sieradzkiego i wieluńskiego. W czasie takich wydarzeń wielu mówców zwracało uwagę na sytuację gospodarczą kraju, a przede wszystkim skupiało się na trudnej sytuacji materialnej chłopów.

W 1934 roku Stronnictwo Ludowe zyskało wielu nowych członków i duże poparcie co przełożyło się na to, że w powiecie łaskim byli liczącą się siłą polityczną. W tym okresie w lokalnych strukturach funkcjonowały 52 koła i 2142 członków. W trakcie swojej działalności politycznej organizowano różne kursy i spotkania dla swoich działaczy w wielu miejscowościach w regionie.

Rok 1935 był czasem gdzie wielki wysiłek wkładano do przygotowania się do wyborów parlamentarnych. Akurat Stronnictwo Ludowe było tym ugrupowaniem, które opowiedziało się za ich bojkotem dla tego prowadzono w regionie agitację w tym kierunku. Na wielu spotkania informowano chłopów aby nie szli na głosowanie, a działacze byli do tego nawet zmuszeni. Ponadto Ci mieli agitować innych do bojkotu najbliższych wyborów parlamentarnych.

W listopadzie 1935 roku doszło do kolejnego ogólnopowiatowego zjazdu działaczy Stronnictwa Ludowego. Podczas tego spotkania ponownie wybrany został Józef Balcerzak na prezesa koła. Organizacja powiatowa SL liczyła wtedy już 78 kół i 3753 członków. Tematem przewodnim zjazdu były gorące sprawy krajowe jak konstytucja, nowa ordynacja wyborcza oraz amnestia więźniów brzeskich.

Stronnictwo Ludowe w powiecie łaskim nie zwalniało tempa i widać było wysoką aktywność w kolejnym 1936 roku wśród mas społeczeństwa. Przekładało się to także na coraz liczniejszą publikę składającą się przeważnie z chłopów. Regularnie obchodzono Święto Ludowe i Dzień Czynu Robotniczego, na które zapraszano także przedstawicieli organizacji robotniczych z regionu. Przekładało się to np. na udział ponad 10 000 osób podczas obchodów Święta Ludowego w Kozubach. Pojawiły się tam także grupy socjalistyczne niosące czerwone sztandary. Wuroczystościach zorganizowanych w Sędziejowicach pojawiło się natomiast 4 000 osób. Wszędzie gdzie organizowano jakieś wydarzenia przez Stronnictwo Ludowe pojawiały się grupy robotnicze niosące hasła socjalistyczne. Równie licznie było obchodzone Święto Czynu Chłopskiego w Woli Kleszczowej i Ślądkowicach, gdzie pojawili się przedstawiciele SL z powiatu sieradzkiego i wieluńskiego.

Powiatowe uroczystości Święta Ludowego w 1937 roku zostały zorganizowane w Wygiełzowie, gdzie według organizatorów mogło przybyć około 12 000 osób. Na zgromadzeniu połączonym z odsłonięciem sztandaru SL gminy Wygiełzów pojawili się także robotnicy pod przewodnictwem Antoniego Szczerkowskiego. Natomiast Święto Czynu Chłopskiego obchodzone 15 sierpnia odbyło się w Woli Kleszczowej, gdzie pojawili się także robotnicy z Pabianic i Zelowa. W Woli Kleszczowej mogło pojawić się około 10 000 chłopów i robotników.

Największym wydarzeniem dla Stronnictwa Ludowego było zorganizowanie od 15 sierpnia do 25 sierpnia 1937 roku wielkiego strajku chłopskiego w powiecie łaskim, w którym uczestniczyło praktycznie całe Stronnictwo Ludowe, raptem bez dwóch osób które się z niego wyłamały. Strajk nadzorowała tak zwana Straż Chłopska, na którą składali się najbardziej aktywni członkowie SL. Szybkie zakończenie strajku przez władze centralne było bardzo źle odebrane przez ludowców działających w trenie na niższych szczeblach. Uważali oni, że strajk powinien być kontynuowany aby osiągnąć faktycznie jak najwięcej korzyści. Prawdopodobnie to doprowadziło do tego, że liczba członków i zarazem poparcie dla Stronnictwa Ludowego drastycznie spadło.

***

Kolejnym nurtem politycznym, wokół którego tworzono politykę była lewica określana także jako lewica społeczna. Na czoło wysuwała się w Łasku Polska Partia Socjalistyczna, gdzie jej działacze już podczas pierwszych wyborów do Sejmu w 1919 roku prowadzili aktywną kampanię wyborczą. Organizowali liczne spotkania z potencjalnymi wyborcami i angażowali się w pracę polityczną na miejscu. Po wyborach do Sajmu Ustawodawczego lewica nie porzuciła swojego zaangażowania. Wręcz przeciwnie, w PPS w strukturach zaczęto wprowadzać nowy podział terytorialny dla działających kół aby zmaksymalizować się organizacyjnie.

W zasadzie od wyborów w 1922 roku sprawdził się podział Polskiej Partii Socjalistycznej, w której utworzono komitet składający się z trzech powiatów - łódzkiego, łaskiego i sieradzkiego. Był on na tyle optymalnym i łatwym w zarządzaniu organizmem pod względem terytorialnym, że przetrwał do wybuchu II wojny światowej. Działacze PPS z tych obszarów mieli swoją siedzibę regionalną w Pabianicach.

W latach dwudziestych XX wieku liczba działaczy PPS wśród działaczy liczyła od około 800 członków na początku do około 500 członków trochę później. Niezależnie czy PPS w liczbie około 500 działaczy była dużą czy małą organizacją, to wyniki wyborów do Sejmu w marcu 1928 roku pokazały, że lewica społeczna w postaci PPS cieszy się bardzo dużym poparciem. W powiecie łaskim uzyskała ona drugi wynik po BBWR, o którym pisałem wcześniej w naszym zestawieniu życia politycznego w Łasku i powiecie łaskim.

Mimo dobrych początkowych lat, Polska Partia Socjalistyczna od początku lat trzydziestych zaczęła odczuwać osłabienie. Pokazały to wyniki wyborów do Sejmu z listopada 1930 roku. PPS razem z ludowcami uzyskały raptem 7% głosów na wspomniane trzy powiaty: łódzki, sieradzki i łaski. Tak słabe wyniki w wyborach ogólnokrajowych były odwzorowaniem sytuacji gospodarczej czyli wielkiego kryzysu jaki zapanował w Europie i Polsce. Społeczność robotnicza oczekiwała szybkiej pomocy socjalnej, która jednak nie nadchodziła ze strony PPS.

W połowie lat trzydziestych socjaliści w powiecie łaskim rozpoczęli próbę odbudowania swoich sił wraz z ludowcami i lewicą robotniczą. Mimo licznych spotkań z wyborcami, to liczba działaczy systematycznie spadała. W kwietniu 1939 roku ich liczba wyniosła raptem 45 osób wśród PPS w powiecie łaskim. Żywo więc można stwierdzić, że Polska Partia Socjalistyczna nie odbudowała swojego potencjału już od porażki z 1930 roku.

Obok socjalistów w Łasku zaczęli działać komuniści. Jednak ich obecność można zauważyć dopiero od 1924 - 1925 roku, kiedy w Łasku powstała pierwsza komórka Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. Tak późne powstanie ruchu komunistycznego w mieście wynikało wprost z niskiego poparcia lub wręcz braku poparcia dla lewicy rewolucyjnej w Łasku. Podobnie było przez kolejne lata. W zasadzie organizacja od początku była inwigilowana przez policję, podobnie jak komórki komunistów w innych większych miastach łódzkiego.

Próbowano organizować spotkania z okazji różnych wydarzeń istotnych dla komunistów, rozdawano ulotki i materiały partyjne. Niemniej jednak nigdy komuniści w Łasku nie osiągnęli znaczącej siły politycznej pozwalając im na nadawanie biegu wydarzeń. Wynikało to także ze słabej organizacji wśród działaczy i słabego zaangażowania w działalność ruchu lewicy rewolucyjnej na ziemiach polskich.

***

W okresie dwudziestolecia międzywojennego bardzo dużą popularnością cieszyły się partie mniejszości narodowych, których w II RP było dużo. Nie inaczej mogło być w Łasku, gdzie działało dużo organizacji żydowskich. Dodatkowo działające partie dla wyznawców religii mojżeszowej reprezentowały poglądy prawicowe i lewicowe, w zależności od ugrupowania. Ponadto w regionie mocnym poparciem cieszył się ruch syjonistyczny, których reprezentowało Zrzeszenie Żydów Ortodoksyjnych. W Łasku należy wymienić także Stronnictwo Faktycznego Równouprawnienia Żydów ale o małych wpływach. Przeciwnie do nich, poparcie i uznanie w środowisku miała Żydowska Rada Narodowa. W 1919 roku należy wymienić działającą w Łasku Żydowską Socjalistyczną Partię Vereinigte czyli Zjednoczenie, która od małego poparcia każdego kolejnego roku rosła zyskując kolejnych wyborców.

Wśród mniejszości żydowskiej żyjącej w Łasku bardzo dużą popularnością cieszyło się ugrupowanie Żydowska Robotnicza Partia o nazwie Poale Syjon, przy której aktywnie działały związki zawodowe. Głównie miała ona oparcie w związku zawodowym szewców, a po jego rozwiązaniu żydowska partia robotnicza w Łasku miała oparcie wśród związku zawodowego rzemiosł skórzanych. Było to ugrupowanie niejednolite, które w swoich szeregach miało działaczy o poglądach lewicowych i prawicowych. Mimo wszystko jako silna organizacja przetrwała do końca dwudziestolecia międzywojennego.

W mieście Łask działał od początku lat dwudziestych także Ogólnożydowski Związek Robotniczy w Polsce o nazwie Bund. Wraz z kolejnymi latami zyskiwał on na popularności, być może ze względu na to, że była to organizacja bardzo aktywna politycznie. Jej działacze brali udział we wszystkich kampaniach oraz istotnych wydarzeniach politycznie w regionie. Jeśli chodzi o działalność Bundu w Łasku jej systematyczność wzrosła zwłaszcza w latach trzydziestych XX wieku, gdzie skupiano się głównie na niebezpieczeństwach zewnętrznych związanych z systuacją polityczną w Niemczech i zdobyciem tam władzy przez nazistów.

Jeśli chodzi o Niemców to ich obecność należy w większym stopniu odznaczyć poza terenami miejskimi powiatu łaskiego, w większym stopniu na terenach wiejskich. Zaraz po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Niemcy mieli w powiecie łaskim swoich przedstawicieli politycznych w postaci Niemieckiego Stronnictwa Ludowego. Po niej na drugim miejscu pod względem poparcia wśród partii niemieckich był Ewangelicki Związek Ludowy.

W 1921 roku powstała Niemiecka Partia Pracy, ale w początkach istnienia jej głównym obszarem działalności były przede wszystkim Pabianice. Dopiero w latach trzydziestych w dużym stopniu została przesiąknięta niemieckim nacjonalizmem i rozszeżyła swoją działalność wśród kolonistów z Niemiec w całym powiecie łaskim. Rozwinęła się działalność Deutscher Bolksverband, którego koła znajdowały się w miejscowościach: Zofiówka w gminie Dłutów, Okup Wielki w gminie Pruszków, Rokitnica, Holendry. Liczebnie poszczególne koła składały się od 5 osób do 55 osób, w zależności od wielkości mniejszości niemieckiej w danym regionie.

Wybory samorządowe w wolnej Polsce do Rady Miasta w Łasku...

Łask po 1989 roku znalazł się w nowej rzeczywistości politycznej i wymagał natychmiastowych działań związanych z przebudową lokalnej gospodarki z centralnie planowanej na wolno rynkową. Po dziś dzień miasto Łask na styku istotnych szlaków komunikacyjnych musi zmagać się z niedoborami inwestycyjnymi czy brakiem nowych miejsc pracy. Właśnie z takimi i podobnymi problemami walczyli pierwsi radni wybrani w wyborach samorządowych w gminie Łask i powiecie łaskim. Kolejne lata przynosiły pewne zmiany na lepsze jednak do dnia dzisiejszego Łask nie stanowi istotnego celu dla nowych mieszkańców czy przedsiębiorstw, które odegrały by kluczową rolę w jego rozwoju.

Łask-Kolumna od XVIII wiecznej osady młyńskiej w dobrach Łaskich do miejscowości letniskowej Miasto-Las-Kolumna dla przemysłowej Łodzi w XX wieku

Jak to było już powiedziane wcześniej, nie jest jasne skąd zaczerpnięto i kiedy utrwaliła się na dobre w przekazie nazwa Kolumna. O ile jeszcze zwrot Miasto-Las zaczęto używać już w XX wieku, o tyle pochodzenie nazwy własnej Kolumna jest nadal zagadką dla nas wszystkich... Nieco więcej wiemy za to o Kolumnie pod kątem jej rozwoju społeczno - ekonomicznego oraz tego jaką rolę odgrywała w regionie. Zgłębiając jej historię może się nasunąć myśl, że gdyby nie idea miast ogrodów Ebenezera Howarda, być może nigdy by nie założono Miasta-Las-Kolumna, takiego jakie znamy dziś. Jednak Janusz Szweycer widząc potrzeby mieszkańców przemysłowej Łodzi, a zarazem szukając dodatkowych środków finansowych na pokrycie długów, wydzielił tereny leśne z własnych dóbr pod przyszłą kolonię letniskową. Duże zainteresowanie bogatych przemysłowców z Pabianic i Łodzi terenami leśnymi w Kolumnie doprowadziło z czasem do rozbudowy infrastruktury wypoczynkowej i niezbędnych obiektów usługowych dla nich oraz aby zaspokoić potrzeby także stałych mieszkańców Kolumny.

Pewne jest, że na przestrzeni ostatnich wieków funkcjonowały obok siebie aż cztery różne osady jako oddzielne jednostki mieszkalne - osada Kolumna, wieś Kolumna, miasto-las Kolumna oraz folwark Wierzchy. W zasadzie aż do 1957 roku były to niezależne organizmy. Dopiero w okresie po II wojnie światowej napływ świeżej ludności i rozwój poszczególnych osad sprawił, że połączyły się one w jedną całość.

Folwark Wierzchy czyli gospodarstwo rolne zlokalizowane było mniej więcej okolicach dzisiejszych ulic Ogrodowej i Sportowej. Zanim powstało szosa Pabianice - Łask to stąd wychodziła droga do Dobronia ciągnąc się w kierunku wschodnim. Na południe od folwarku, położona była wieś Kolumna - w rejonie ulic Tuwima oraz budynku dzisiejszej jednostki OSP rozciągając się w kierunku północnym. Natomiast osadę młyńską Kolumna założono po południowej stronie szosy Łask - Pabianice, w rejonie dzisiejszej ulicy Plażowej. Najpóźniej powstało miasto-las Kolumna, które naturalnie wchłonęło inne części i pozostał o nich ustny podział na "starą kolumnę" i nową. Trzeba pamiętać, że wskazane lokalizacje tych osad pochodzące z dawnych lat są umowne i mogą się różnić w stosunku do tego jak dzisiaj wygląda układ dróg czy rzek. Na przestrzeni kilku wieków układ przestrzenny uległ przeobrażeniom co łatwo jest widoczne na mapach pochodzących z poszczególnych okresów historycznych.

Z dokumentu Liber beneficiorum... możemy dowiedzieć się m. in. jakie okoliczne wsie wchodziły w skład parafii łaskiej i od kiedy były one zamieszkane. I tak, już od 1569 roku wymieniana jest w tej księdze wieś Wierzchy.

Z kolei osada młyńska Kolumna powstała nieopodal ujścia Pałusznicy do Grabi prawdopodobnie pod koniec XVII wieku, gdyż od 1702 roku podaje się imiona tamtejszych młynarzy w księgach parafialnych parafii Łask. Jej założenie przypada na okres największego rozwoju gospodarki stawowej w Polsce. w której dobrze zarządzany młyn wodny okazywał się zyskowną inwestycją dla jego właściciela. Tym bardziej, że w latach pomiędzy XVI - XVIII wieku istniało duże zapotrzebowanie na mąkę i kaszę, z których produkowano żywność dla mieszkańców licznie rozwijających się ośrodków miejskich.

Młyny wodne w tym okresie były budowane całkowicie z desek lub bali, a dachy pokrywano słomianą strzechą lub gontem. Okna w młynach wodnych były niewielkich rozmiarów, a w miejsce szyb wstawiano zamiennie natłuszczony papier, pęcherze bądź tafelki szkła. Najważniejszym elementem każdego młyna były ciężkie kamienie młyńskie. Niejednokrotnie problemem okazywał się ich transport do miejsca docelowego ponieważ wytwarzano je jedynie na Śląsku i w okolicach Opoczna. Oprócz funkcji produkcyjnych, młyn wodny napędzany siłami natury był także w tamtym czasie źródłem dodatkowej energii, którą starano się także wykorzystać. Dlatego bardzo często obok nich stawiano kaszarnie, olejarnie, tartaki czy garbarnie. Chodziło o to, że młyny były głównym elementem napędzającym maszyny produkcyjne pracujące w nich.

W 1822 roku osada młyńska Kolumna wraz z nieopodal położoną karczmą zamieszkana była przez 29 osób w pięciu domach. Karczma przy szosie Łask - Pabianice powstała później niż osada młyńska, ale stanowiły one jedną całość. W skład osady Kolumna nie wchodził natomiast staw rzeczny, otoczony groblami poniżej ujścia Pałusznicy do Grabi i ciągnął się w kierunku zachodnim gdzieś do obecnej ulicy Plażowej. Na osadę składały się zabudowania gospodarcze, młyn wodny, wspomniana karczma, po II rozbiorze Polski wybudowano folusz a następnie stworzono jeszcze tartak.

3 czerwca 1815 roku osada młyńska Kolumna została sprzedana przez Piotra Czołhańskiego - właściciela dóbr ziemskich Łask - rodzinie Fryderykowi i Anecie Ungerom, by po czterech latach znowi zmienić własność na rodzinę Jągowskich. To oni uruchomili w Kolumnie produkcję papieru z lnianych szmat. Niewielki zakład produkcyjny jednak nie wytrzymał słabnącej koniunktury na rynku i został w końcu zamknięty.

W 1837 roku zakończono budowę nowego traktu drogowego z Warszawy przez Pabianice i Łask aż do Kalisza. Nowa droga przecinała osadę młyńską Kolumna od północy.

Historia osady młyńskiej Kolumna to niekończąca się epopeja zmian właścicielskich a co za tym idzie licznych wzlotów i upadków gospodarczych, po których w osadzie nie został już żaden ślad wcześniejszej działalności. Od 27 kwietnia 1841 roku nowym właścicielem Kolumny po Jągowskich został Antoni Wasiewicz. Zlikwidował on folusz a na jego miejsce zbudował walcownię i kuźnię miedzi. Powiększył bezprawnie osadę o kolejne ziemie, dodatkowo zlikwidował tartak stawiając w zamian budynki gospodarcze. Jego działalność spowodowała początek upadku gospodarczego osady młyńskiej Kolumna ponieważ oprócz wprowadzonych zmian zbytnio nie interesował się naprawą dotychczasowej infrastruktury. Ma dodatek dochodziły do tego wszystkiego problemy właścicielskie oraz rosnące zadłużenie.

Pod koniec XIX wieku doszło do pożaru, który strawił młyn i fabrykę miedzi, pozostawiając po nich jedynie fundamenty. Zachowały się za to - murowany dom mieszkalny, dwa domy drewniane, magazyn na zboże oraz inne budynki gospodarcze. Jednak wszystkie z nich wskazywały cechy mocno zniszczonych upływem lat. Z czasem zlikwidowano także staw rzeczny przez zaniedbania przy konserwacji grobli.

W październiku 1895 roku właścicielem dóbr ziemskich Łask z wchodzącą w ich skład osadą młyńską Kolumna został Michał Szweycer. W 1911 roku własność przeszła na jego syna, Janusza Szweycera, który kontynuował politykę gospodarczą swojego ojca polegającą na rozwoju działalności rolniczej i spożywczej. Duże zadłużenie dóbr ziemskich sięgające przeszło połowy ich wartości było główną przyczyną, że po I wojnie światowej rozpoczęto parcelację terenów i ich wyprzedaż.

Wieś Kolumna wydzielona z dóbr łaskich dla rodziny Wenckowskich w XIX wieku

Na początku XIX wieku, pomiędzy 1822 a 1846 rokiem, rodzina Wenckowskich otrzymała ziemię o powierzchni 6 morgów i 126 prętów, które w przyszłości przekształciły się w wieś Kolumna. Główna jej część znajdowała się nieco na północ od terenu byłego już Zakładu Prefabrykatów Betonowych utworzonego już po II wojnie światowej. Wieś rozciągnięta była na północ do wsi Wierzchy a na wschód gdzieś do dzisiejszej ulicy Ostatniej.

W kolejnych latach wieś Kolumna rozrastała się o kolejne domostwa a jej mieszkańcy pracowali w okolicznych folwarkach i wsiach, w tym również w gospodarstwie rolnym Wierzchy. Na początku 1880 roku w granicach wsi znajdowało się 6 budynków zamieszkanych przez 64 mieszkańców.

W połowie lat 20. XX wieku teren wsi powiększył się o kolejne 27 ha m2 wydzielonych z gruntów dworskich w kierunku zachodnim, przybierając nowy kształt od współczesnej ulicy Tuwima i Kresowej w kierunku północno - zachodnim. Przez kolejne lata poszczególne działki przechodziły w ręce prywatnych właścicieli, by ostatecznie połączyć się w jedną całość - dzisiaj Kolumnę jedną z dzielnic Łasku.

Koncepcja miast ogrodów jako remedium na zbytnią industrializację ośrodków miejskich w XIX wieku

W XIX wieku nastąpiła era przemysłowa, która rozlała się również po Królestwie Polskim tworząc nowe zindustrializowane miasta przyciągając do siebie rzesze rzemieślników z peryferyjnych miejscowości. Podobny los spotkał Łódź, liczącą jeszcze w 1820 roku około 800 mieszkańców miejscowość włączono ją w poczet osad przemysłowych w tym samym roku. Rozwój wielkiego przemysłu na ziemiach Polski sprawił, że rozrosła się ona do znaczących rozmiarów z 500 tysiącami mieszkańców w 1914 roku i od tego momentu zaczęła odgrywać znaczącą rolę aż po dzień dzisiejszy. Problemem miasta Łodzi oraz tym podobnych przemysłowych, były znikome inwestycje w infrastrukturę transportową, techniczną i społeczną. Powodowało to, że życie w mieście nie należało do najprzyjemniejszych dlatego w XX wieku zaczęły powstawać koncepcje tworzenia miejscowości letniskowych dla pracowników dużych fabryk, którzy mogliby tam spędzać wolny czas w okresie wakacyjnym.

W dłuższej perspektywie czasu efektem migracji ludności było pojawienie się problemów społeczno - ekonomicznych. W miastach odczuwano przeludnienie i na dodatek nie zawsze zaspokajano podstawowe potrzeby mieszkańców - brak wydajnych systemów kanalizacji, wodociągów, niewystarczająca elektryfikacja, brak dostępu do oświaty czy ośrodków zdrowia publicznego.

Wyjściem z problemu przeludnionych miast miały okazać się miasta ogrody według koncepcji Brytyjczyka Ebenezera Howarda. Jego pomysł miał być jednocześnie ratunkiem dla tych obszarów wiejskich, z których lokalna ludność przeniosła się do dużych ośrodków przemysłowych, a tym samym te pierwsze straciły możliwość stabilnego rozwoju gospodarczego.

Koncepcja miast ogrodów zakładała tworzenie niedużych ośrodków miejskich dla około 30 000 mieszkańców, wkomponowanych w tereny zielone jako oazy spokoju i odpoczynku. W praktyce idea miast ogrodów zakładała tworzenie prowincjonalnych miejscowości, gdzie ich mieszkańcy mogli by nie tylko mieszkać, ale także pracować na miejscu. Dzisiaj nazwalibyśmy je samowystarczalnymi jednostkami o charakterze miejsko - wiejskim.

W Polsce najlepszy grunt na urzeczywistnienie tej koncepcji pojawił się w pierwszej połowie XX wieku w najbliższym otoczeniu Łodzi, w której w owym czasie brakowało wystarczającej liczby mieszkań oraz panowały tragiczne warunki zdrowotne. Dlatego zdaje się, że jedynym wyjściem było wykorzystanie okalających miasto Łódź obszarów leśnych i wkomponowanie w nie osiedli letniskowych o charakterze parkowo - ogrodowym. I tak powstały w dwudziestoleciu międzywojennym: Miasto-Las-Kolumna, Tuszyn-Las, Grotniki, Miasto-Ogród Sokolniki.

Powstanie miejscowości letniskowej ogrodu Miasta-Las-Kolumna

Miasto-Las-Kolumna swoje istnienie zawdzięcza Januszowi Szweycerowi, właścicielowi dóbr Łaskich, który zainspirował się miastami ogrodami według pomysłu Ebenezera Howarda. Z jednej strony szukając korzyści finansowych dla zadłużonej osady i wsi Kolumna, a z drugiej widząc problemy Łodzi, postanowił stworzyć osiedle letniskowe. Wspierany przez Wacława Dąbrowskiego i leśniczego Piotra Suskiego, wystąpił 18 września 1925 roku do Wojewódzkiej Komisji Ochrony Lasów w Łodzi z prośbą o wydzielenie terenów leśnych pod przyszłe Miasto-Las-Kolumna. Ostatecznie pozytywną decyzję na ten wniosek wydano dopiero 12 listopada 1926 roku, ponieważ początkowo pojawiły się pewne komplikacje prawne związane ze służebnościami.

Janusz Szweycer przygotowanie szczegółowego projektu zagospodarowania przestrzennego zlecił architektowi Antoniemu Jawornickiemu. Projekt rozplanowania posiadał wydzielone parcele pod działki rekreacyjne na sprzedaż, a także wydzielono plac rynkowy, obszar pod budowę kościoła, szkoły, poczty oraz innych obiektów użyteczności publicznej. Istotne było, że jeszcze w 1927 roku Janusz Szweycer uzyskał zapewnienie wybudowania przystanku kolejowego w Kolumnie, którego brakowało. Osią miejscowości letniskowej była szosa Łask - Pabianice.

W tym miejscu trzeba jednak nadmienić, że tworząc kolonię letniskową Kolumna, podobnie jak inne tożsame miasta ogrody pod Łodzią, zapomniano o zasadniczym celu koncepcji Ebenezera Howarda. A mianowicie w projektach pominięto stworzenie stref przemysłowych, tym samym miejscowości miały jedynie charakter mieszkalno - wypoczynkowy. Brakowało typowych miejsc pracy dla tych, którzy mogli by wyprowadzić się z przemysłowej Łodzi.

Dobrym przykładem jest tu właśnie Kolumna, gdzie większość inwestycji była ukierunkowana na rozwój infrastruktury turystycznej. W pierwszej kolejności przyciągnęło to do Miasta-Las-Kolumna bogatych mieszkańców okolicy, pochodzenia polskiego i żydowskiego. Z czasem do miejscowości Kolumna przylgnęła nawet nazwa "Mała Palestyna". Nie mniej jednak po dziś dzień zachował się jej utrwalony charakter letniskowy będąc często wizytowana przez mieszkańców Łodzi i Pabianic.

Rozwój Miasta-Las-Kolumna w 20-leciu i 30-leciu międzywojennym z jej letniskowym charakterem

Każdy kto odwiedzał Kolumnę w latach 1928 - 1939 zachwycał się jej architektonicznym kunsztem, leśnymi okolicami, specyficznym mikroklimatem leczniczym oraz możliwościami spędzania wolnego czasu nad rzeką Grabią oraz Pałusznicą, które nadawały jej iście turystycznego charakteru. Ponadto Kolumna była położona bardzo blisko Łodzi i Pabianic co ułatwiało dzięki dobrej komunikacji dostanie się do niej w krótkim czasie. Dlatego zaraz po rozpoczęciu parcelacji terenów pod przyszłe działki dla Miasto-Las-Kolumna co zostało zapoczątkowane przez Janusza Szweycera, ówczesnego właściciela tych ziem, zostały one wyprzedane jedna za drugą praktycznie do końca lat 20. XX wieku.

Sprzedaż działek pod przyszłe zabudowania willowe i podpisywanie pierwszych umów rozpoczęto w 1927 roku po zakończeniu wszelkich formalności prawno - administracyjnych przez ówczesnego właściciela dóbr Łask - Janusza Szweycera. Każdy kto chciał kupić jedną z wielu działek w Kolumnie musiał zapłacić w pierwszej racie 25% jej wartości a resztę dzielono równo na kolejnych dwanaście miesięcy. Na samym już początku postawiono pewne istotne warunki nowym właścicielom działek związane z zagospodarowaniem terenu. Zgodnie z umową nie mogli oni wyciąć na swoich posesjach więcej niż 1/3 drzewostanu oraz zabudowania musiały być zgodne z odgórnie narzuconymi normami. Obawiano się, że nie przestrzeganie tych zasad zniszczy leśny i tym samym letniskowy charakter Miasta-Las-Kolumna oraz może doprowadzić do braku estetyki okolicznej architektury.

Parcelacja działek pod przyszłe letnisko polegała na wyznaczeniu posesji o powierzchni od 1 000 do nawet 5 000 m2. Cena 1 metra kwadratowego wahała się od 50 groszy na samym początku sprzedaży do 3 złotych w latach 1929/30 i była uzależniona od koniunktury na rynku, jej położenia oraz ilości drzew w jej obrębie. Dlatego na ich zakup mogli sobie pozwolić bogaci przemysłowcy lub firmy z przeznaczeniem na tereny pod przyszłą zabudowę wypoczynkową m. in. wille letniskowe. Zapewne część z domów powstała na użytek prywatny zważywszy na fakt, że z czasem Miasto-Las-Kolumna zyskało stałych mieszkańców przebywających tutaj cało rocznie.

Jak wskazują dokumenty pierwszymi nabywcami działek w Kolumnie w większości były osoby drobnomieszczańskie z zamożnych środowisk Łodzi, Pabianic i Łasku. Po opłaceniu wartości działek zgodnie z umową kupna - sprzedaży byli oni zobowiązani do podpisania aktów notarialnych co automatycznie sprawiało w świetle prawa, że są oni ich pełnoprawnymi właścicielami.

Z ciekawszych transakcji dokonała firma przemysłowa Towarzystwo Akcyjne Pabianickich Zakładów Bawełnianych Krusche i Ender. Nabyło ono tereny o powierzchni 7 hektarów za kwotę 50 tysięcy złotych. Tereny te otrzymała Kasa Przezorności Urzędników, która dodatkowo z własnych środków finansowych zakupiła jeszcze 15 hektarów ziem. Zostały one podzielone na 73 działki i przekazano je pracownikom tego przedsiębiorstwa. W 1928 roku Feliks Krusche decyzją zarządu Towarzystwa Bawełnianego z Pabianic wybudował pierwszy obiekt letniskowy w Kolumnie, który nosił nazwę Otilia. W jednych źródłach podawane jest, że było to na pamiątkę jego matki a w innych, że na uczczenie 100-lecia istnienia zakładów. Urzędnicy tych zakładów z własnych środków pobudowali dodatkowo świetlicę wykorzystywaną także przez innych mieszkańców Kolumny. Ośrodek letniskowy Krusche i Ender nabierał kształtów - z czasem pobudowano korty tenisowe, plac sportowy, przyozdobiono teren i wyznaczono ścieżki leśne wraz z ławkami, a także wyposażono świetlicę w nowoczesne sprzęty. W sierpniu 1929 roku obiekt letniskowy został oficjalnie oddany do użytku w towarzystwie Feliksa Krusche i Karola Endera.

To wszystko sprawiło dalszą szybką rozbudowę miasta ogrodu i rozszerzenie parcelacji na kolejnych terenach. W tym czasie budowano kolejne wille i obiekty noclegowe dla letników. Do połowy 1929 roku udało się wyprzedać 480 z 485 wyznaczonych działek. W późniejszych latach część z nich zmieniła swoich właścicieli ze względu na wielki kryzys ekonomiczny, a część osób całkowicie wycofała się z ich zakupu.

Z każdym kolejnym rokiem na terenie Kolumny powstawały nowe obiekty noclegowe, o których dowiadujemy się z ogłoszeń w lokalnej prasie. W 1931 roku działało 20 pensjonatów z czego pewna część przez cały rok. Wiele z nich było wyposażonych w bieżącą wodę i wygody dla letników. Część z nich była bardzo nowoczesnymi obiektami jak na tamte czasy o czym świadczy choćby reklama pensjonatu Carlton z 1933 roku zachęcająca gości do odwiedzin tarasami, werandą czy sztuczną plażą na dachu willi.

Te i inne ciekawostki przyciągały do Kolumny rzesze letników. Jak podają źródła w mieście - lesie w okresie wakacyjnym pojawiało się od 4 do 7 tysięcy letników w latach poprzedzających II wojnę światową. Były momenty, że brakowało obiektów noclegowych dla zainteresowanych spędzeniem wolnych dni w mieście ogrodzie pod Łodzią.

Niemalże na samym początku istnienia Miasta-Las-Kolumna zawiązało się stowarzyszenie mieszkańców, którzy mieli wspólne podejmować ważne decyzje co do dalszego istnienia i rozwoju ich miejscowości. Formalnie w marcu 1929 roku powstało Towarzystwo Miłośników Miasta-Las-Kolumna, którego statutowymi celami było m. in. urządzenie wzorcowego osiedla letniskowego, utrzymanie go w rękach ludzi "nadających się do kulturalnego towarzyskiego pożycia" oraz rozbudowa miasta przez założenie i utrzymanie straży ogniowej, czytelni, biblioteki, szkół, oświetlenia, kanalizacji, wodociągów itd. Zostało ono założone z inicjatywy właścicieli działek, którzy początkowo swoją siedzibę mieli w Kolumnie. Natomiast na początku lat 30. siedzibę Towarzystwa przeniesiono do Łodzi na ulicę Traugutta 5.

15 maja 1930 roku staraniem Towarzystwa Miłośników Miasta-Las-Kolumna na tracie kolejowej łączącej Warszawę z Kaliszem - Warszawsko Kaliskiej Żelaznej Drogi oficjalnie otwartej 15 listopada 1902 roku - powstał przystanek kolejowy Kolumna ale bez poczekalni murowanej. Z czasem poczyniono inwestycję w celu wybudowania zadaszenia z ławkami, aby podróżni oczekujący na pociąg mogli się schronić przed deszczem czy wiatrem. Koszt stworzenia przystanku kolejowego wyniósł 24 tysiące złotych, o czym wspomina Janusz Szweycer w swoich wspomnieniach. Połowę tej kwoty pokrył on sam, a drugą połowę dołożyli mieszkańcy Kolumny.

Od 28 czerwca 1930 roku uruchomiono specjalny dodatkowy pociąg kursujący w niedziele i święta, relacji Łódź jedynie do Kolumna z przystankiem w Dobroniu. Swój bieg zaczynał w Łodzi o godzinie 9:30, a wieczorem był kurs powrotny o 20:20 z Łasku. Dzięki temu odciążono inne pociągi dalekobieżne z dużego obłożenia letnikami zmierzającymi do Kolumny w okresie wakacyjnym.

Stworzenie przystanku kolejowego w Kolumnie było znacznym impulsem do dalszego rozwoju miasta-lasu, na czym zależało Januszowi Szweycerowi, dlatego też pokrył on połowę kosztów jego wybudowania.

Były również daleko posunięte uzgodnienia przedłużenia linii tramwajowej z Pabianic do Łasku. Realizację tego zamierzenia przerwał jednak wybuch II wojny światowej i wcześniejszy kryzys ekonomiczny.

Teren leśny wokół stawów przy ulicy Brackiej był zagospodarowany jako Ogród Jordanowski do wypoczynku i zabawy dla dzieci. W pobliżu stawów było ujście wody mineralnej, która w dębowych beczkach była eksportowana do Berlina i dopiero tam butelkowana.

Od 1932 roku w Kolumnie znajdowała się apteka, poczta, telegraf i telefon. Ponadto funkcjonował tutaj posterunek policji, który zajmowała się różnymi sprawami kryminalnymi, o czym informowała ówczesna prasa. Podlegał on bezpośrednio Komendzie Policji w Łasku. W szybkim tempie powstawały duże i małe wille, urządzone plaże dla letników nad rzeką, korty tenisowe oraz dancingi na świeżym powietrzu. Na potrzeby lokalnych mieszkańców stworzono nawet stację benzynową, ponieważ było tak duże zapotrzebowanie na ten rodzaj usługi. Mówi się, że w sezonie wakacyjnym Kolumnę odwiedzało wtedy około 7 tysięcy letników, co pokazuje, jak dużym uznaniem cieszyła się wśród łódzkich przemysłowców. Czasem okazywało się, że nawet dotychczasowa baza noclegowa jest niewystarczająca do ilości przybywających gości...

W numerze gazety Republika z dnia 29 sierpnia 1930 roku pojawiła się także wzmianka o poświęceniu kamienia węgielnego pod przyszły kościół parafialny przez biskupa Tymienieckiego. Nie wszystkim podobała się ta decyzja. Jak wspomina Janusz Szweycer, początkowo nieprzychylny powstania kościoła w Kolumnie był dziekan parafii łaskiej obawiający się odpływu wiernych i pomniejszenia jego parafii. Plany kościoła zostały opracowane przez inżyniera powiatowego Gałąskę. To wydarzenie wykorzystano także do jednoczesnego poświęcenia nowo wzniesionego dworca kolejowego.

Tak duża miejscowość jak Kolumna nie mogła funkcjonować także bez własnej szkoły. Utworzono ją w 1933 roku, do której uczęszczały dzieci z Baryczy, Ostrowa, Poleszyna, Wierzch, wsi i miasta Kolumna oraz części Wronowic. Sam budynek zlokalizowany był na terenie wsi Kolumna jako 3 klasowa szkoła powszechna gdzie uczyło się 248 dzieci w roku szkolnym 1933/34.

Jednak niewielkie pomieszczenie w dodatku z nikłymi udogodnieniami wymusił na działaczach Towarzystwa Miłośników Miasta-Las-Kolumna zawiązanie w 1936 roku komitetu budowy nowej szkoły. Planowano utworzenie 7 klasowej szkoły podstawowej na wysokości dzisiejszej ulicy Łódzkiej, po prawej stronie szosy Łask - Pabianice, jadąc od Łasku. Jej budowę rozpoczęto w 1937 roku, jednak do września 1939 roku udało się wykonać jedynie fundamenty i mury budynku. W efekcie nigdy nie udało się jej ukończyć, ponieważ niemieckie władze okupacyjne rozebrały dotychczasową budowlę a pozyskaną cegłę przeznaczono na inne cele.

Co może się wydawać dziwne z naszej perspektywy, aż do 1936 roku nie było w Kolumnie prądu. Początkowo próbowano zbudować połączenie ze stacji rozdzielczej w Pabianicach, które obsługiwane było przez Łódzkie Towarzystwo Elektryczne. Ostatecznie nie udało się zrealizować tej inwestycji i zaczęto szukać innego rozwiązania. Za sprawą Towarzystwa Miłośników Miasta-Las-Kolumna powołano do życia spółkę Elko, która sama miała wybudować małą elektrownię w mieście-lesie Kolumnie przy zbiegu szosy Łask-Pabianice i ulicy Wileńskiej. Pozwolenie spółce na budowę udzieliło Ministerstwo Przemysłu i Handlu w 1936 roku, w którym rozpoczęto realizować inwestycję. Inicjatywa inżyniera W. Minkiewicza zakładała ulokowanie lokomobily (maszyna parowa z prądnicą), generatora oraz przygotowanie linii napowietrznych do poszczególnych posesji, aby można było korzystać z dobrodziejstw elektryczności. Elektrownia ta dodatkowo obsługiwała mieszkańców Poleszyna i Dobronia.

Kolejną ważną instytucją założoną w Kolumnie była straż ogniowa, powołana do życia 22 listopada 1935 roku decyzją wojewody łódzkiego, który zatwierdził jej statut. Wyposażono ją w niezbędny sprzęt, co pozwoliło reagować na zagrożenia pożarowe w samej Kolumnie oraz okolicznych miejscowościach. Natomiast współcześnie działająca jednostka OSP Kolumna rozwinęła się już po II wojnie światowej, aktywnie działając na rzecz lokalnej społeczności od lat pięćdziesiątych.

Jak wspominałem wcześniej, w pewnym momencie Kolumnę zaczęto nawet nazywać Małą Palestyną ponieważ mieszkała tutaj spora społeczność wyznania mojżeszowego. Była ich tak duża społeczność, że w Kolumnie zbudowano synagogę, a jej rabinem został Dawid Rorenstein [Dawid Bornstein (Bornsztajn)].

Kolumna - Las po II wojnie światowej w kontekście turystyki i budownictwa willowego

W okresie po II wojnie światowej nastąpił czas odbudowy kraju po wyniszczającej polityce hitlerowskich Niemiec na okupowanych ziemiach. Kolumna początkowo składająca się z czterech oddzielnych jednostek w 1957 roku została połączona w jedną całość, a od 1 stycznia 1973 roku po reformie administracyjnej całego kraju została włączona w granice miasta Łask pełniąc rolę dzielnicy.

Pomiędzy 1939 a 1945 rokiem na terenie Kolumny nie doszło do większych strat w zabudowie willowej, jednak ta aż do lat pięćdziesiątych XX wieku prawie w całości składała się nadal z zabudowy drewnianej. Według spisu przeprowadzonego w lutym 1946 roku łącznie na terenie wsi Wierzchy, wsi Kolumna, osady Kolumna i miasta-las Kolumna było 245 domów mieszkalnych. W 1950 roku podjęto decyzję, że 17 obiektów wielomieszkaniowych o charakterze willowym zostanie przeznaczonych na cele wypoczynkowe dla letników. Najważniejszym zadaniem władz realizowanym w tej materii w następnych latach była poprawa warunków bytowych mieszkańców w pozostałych budynkach oraz wydzielenie kolejnych osiedli pod nową murowaną już zabudowę mieszkaniową.

Po zakończonej II wojnie światowej kraj przez pierwsze lata zmagał się z trudnościami gospodarczymi i postawiono na jego odbudowę co nie było w cale takie łatwe i szybkie. Nie mniej jednak Kolumna, pierw jako gromada a następnie dzielnica Łasku, nie zatraciła swojego charakteru wypoczynkowo - kuracyjnego. Władze przekazały część obiektów wypoczynkowych zakładom przemysłowym działającym w Łodzi i Pabianicach. W powierzonych willach utworzono ośrodki wczasowo - kolonijne z dużym naciskiem na funkcje leczniczo - uzdrowiskowe.

Zakłady Przemysłu Bawełnianego Pamotex w Pabianicach posiadały w Kolumnie największy ośrodek wczasowy. Z kolei Centralny Fundusz Wczasów Pracowniczych w Spale miał swój ośrodek wypoczynkowy w Kolumnie o nazwie Leśna, na który początkowo składało się 6 budynków z możliwością przyjęcia do 1 700 osób. Do Kolumny jako miejscowości kuracyjno - leczniczej o bogatej warstwie leśnej często przyjeżdżali kuracjusze z problemami dróg oddechowych.

Oprócz zorganizowanych grup letników i kuracjuszy Kolumnę odwiedzała także spora grupa osób indywidualnie nocując w prywatnych lokalach. Podobnie jak dzisiaj, również wtedy Kolumna była popularnym miejscem jedynie weekendowych wyjazdów. Do 1968 roku planowano utworzyć na rzece Grabi duży zbiornik wodny, który miał się stać atrakcją turystyczną. Mimo różnych prób nie udało się zrealizować tej inwestycji. Wybudowano za to zajazd turystyczny Jamboł. O tym, że Kolumna nie będzie miała własnego dużego zbiornika wodnego na Grabi zdecydowało wybudowanie takich w Sulejowie i drugiego Jeziorska na Warcie. Uzupełnieniem oferty turystycznej Kolumny były usługowe lokale gastronomiczne, które przeważnie w okresie letnim obsługiwały letników i gości odwiedzających miejscowość.

W Kolumnie i w jej sąsiedztwie nie brakuje ciekawych miejsc współcześnie, które zachęcają do częstych wypadów rowerowych na liczne ścieżki leśne czy do uprawiania turystyki pieszej po okolicy. 30 marca 1993 roku Rada Miasta i Gminy w Łasku podjęła decyzję o uznaniu Kolumny-Lasu za zespół przyrodniczo - krajoznawczy. Jej celem jest ochrona występującego na obszarze dzielnicy Kolumna drzewostanu, pozostałości krajobrazu, a także zachowania wartości estetycznych. Była to pierwsza tego typu forma ochrony krajobrazu utworzona w województwie łódzkim.

Jak rozwijała się Łask - Kolumna w pierwszych latach po 1945 roku?

Po szybkim wyzwoleniu Polski z rąk Niemców w 1945 roku przez Armię Czerwoną i Wojsko Polskie, przyszedł czas na odbudowę kraju a przede wszystkim na ustanowienie nowej władzy w poszczególnych regionach. Również w Łasku i Kolumnie zaczęły tworzyć się podwaliny przyszłej władzy politycznej oraz zaczęto odbudowywać region na tyle na ile było to możliwe. Na szczęście sama Kolumna infrastrukturalnie nie ucierpiała zbytnio w II wojnie światowej, za to poniosła ogromne straty w ludności, szczególnie wyznania mojżeszowego. Pod koniec XX wieku okazało się, że lata powojenne nie były stracone i udało się odbudować życie polityczno - społeczno - kulturalne przy zachowaniu unikalnej przeszłości Łask - Kolumny.

Wyzwolenie ziem polskich w 1945 roku spod okupacji niemieckiej wymusiło wręcz na nowych władzach tworzenie lokalnych struktur politycznych, które miały zająć się odbudową kraju. W Kolumnie tuż po przejściu frontu zawiązał się Polski Komitet Robotniczy chcąc tworzyć podwaliny samorządu. Dopiero po kilku latach od zakończenia II wojny światowej zaczęto tworzyć nowy podział administracyjny kraju, a póki co funkcjonował ten przedwojenny. Dlatego jeszcze w 1945 roku na mapie funkcjonowały obok siebie - wieś Kolumna, osada Kolumna, wieś Wierzchy oraz miasto - las Kolumna. W ramach gminy Łask, której siedzibą pierw była Utrata a potem Wiewiórczyn, utworzono gromadę Kolumna-Las z sołtysem Kazimierzem Nowakiem oraz przewodniczącym Rady Gromadzkiej został Adolf Zawadzki. Po raz pierwszy Rada zebrała się 8 marca 1945 roku, kiedy to wybrano jej członków i podjęto się opracowania listy najważniejszych problemów do rozwiązania w gminie.

Pozostając na politycznej płaszczyźnie warto także przypomnieć kilka ciekawych wydarzeń jakie miały miejsce w Kolumnie w nurcie niepodległościowym. W miejscowości znalazła się spora grupa mieszkańców, która nie mogła się pogodzić z rosnącymi wpływami Związku Radzieckiego w kraju i postawiła zawiązać różnego typu organizacje mające na celu walczyć z nową władzą ludową. I tak w 1946 roku na tajnym zebraniu w Kolumnie członków Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, powołano nową organizację Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość obwodu Pabianickiego. W skład obwodu Pabianice wchodziła oczywiście wspomniana placówka Kolumna z kilkunastoma osobami z samej miejscowości oraz okolicznych. Została ona założona w 1946 roku a jej dowódcą był Eugeniusz Masłowski ps. Kuba. Cel był jasny, oprócz politycznego również decydowano się na działania zbrojne. Dlatego organizacja posiadała dobrze zakonspirowane struktury działaczy, broń przechowywaną w magazynach i schronach. Ponadto grupa prowadziła ćwiczenia strzeleckie w lesie w okolicach Poleszyna. Oprócz działalności politycznej prowadzono także wydawniczą oraz propagandową. Struktury Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość w Kolumnie funkcjonowały jedynie do końca 1949 roku po tym jak wcześniej, Eugeniusz Masłowski próbował w połowie roku zabrać pieniądze z kasy Gminnej Spółdzielni w Dobroniu. Akcja zakończyła się niepowodzeniem i doprowadziła do zakrojonych na szeroką skalę działań sił bezpieczeństwa, które aresztowały działaczy.

Jak Łask - Kolumna chciała być samodzielnym miastem?

Okres od 1945 do 1972 roku charakteryzował się ciągłymi zmianami administracyjno - terytorialnymi. Był to czas, w którym radni z regionu łaskiego reprezentujący dzielnicę Kolumna zabiegali u ówczesnych władz powiatowych i wojewódzkich o nadanie Kolumnie statusu miasta. Zaraz po wyzwoleniu Łasku z pod okupacji niemieckiej na tym obszarze funkcjonował podział administracyjny z przed wybuchu II wojny światowej. Toteż Kolumna i okoliczne miejscowości wchodziły w skład gminy Łask, której siedziba mieściła się początkowo na Utracie a potem w Wiewiórczynie.

W 1945 roku w związku z nowym podziałem terytorialnym gromad, od 4 października w powiecie łaskim znalazła się nowa gromada Kolumna-Las. W jej skład wszedł obszar dotychczasowej gromady Kolumna-Las, osiedle Przygoń i kolonia Poleszyn-Orpelów. W 1957 roku włączono do niej także obszar wsi Wierzchy i wieś Kolumnę. Przełomowym momentem był 1957 rok kiedy to kandydat na posła Julian Horondecki przyrzekł pomoc w przemianowaniu Kolumny z gromady na miasto. Rok później, 21 marca 1958 roku Gromadzka Rada Narodowa wystąpiła z wnioskiem o nadaniu tej miejscowości praw miejskich. Efektem było jednak tylko wydzielenie z gromady Kolumna-Las, osiedla Kolumna. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku zrealizowano wiele projektów mających na celu rozwój osiedla Kolumna.

Największe zasługi miał w tym Jerzy Bodnar, współautor planu perspektywicznego osiedla Kolumna. W 1972 roku ponownie wystąpiono do Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z wnioskiem o nadanie praw miejskich Kolumnie. Pomysł początkowo był popierany przez Prezydium PRN w Łasku, jednak ostatecznie wycofano się z niego i radni z Łasku przedłożyli projekt jedynie włączenia osiedla Kolumna do Łasku i utworzenia jednego ośrodka miejskiego. Od końca 1972 roku rozpoczęto wdrażanie programu integracyjnego obu ośrodków, który od samego początku napotykał na wiele trudności, które występują po dzień dzisiejszy.

Życie codzienne i gospodarcze Kolumny. Odkrywaj ciekawostki Łask - Kolumny po II wojnie światowej

Kolumna bardzo dotkliwie odczuła okupację niemiecką w sferze społecznej tracąc w tym czasie większą część swoich mieszkańców, głównie pochodzenia żydowskiego. W styczniu 1945 roku zamieszkana była raptem przez kilkaset osób, gdzie jeszcze w 1939 roku było to około 7 tysięcy stałych mieszkańców. Rok później, szczegółowy spis ludności wykazał 699 mieszkańców z czego - 380 osób zamieszkiwało Miasto-Las-Kolumnę, 196 osób zamieszkiwało wieś Kolumna, wieś i folwark Wierzchy zamieszkiwało 88 osób a osadę i leśniczówkę Kolumna zamieszkiwało tylko 35 osób. Następne lata przyniosły zasiedlenia pustych budynków osobami z Łodzi i Pabianic oraz repatriantami z Wileńszczyzny i krajów zachodnich. Na przestrzeni XX wieku liczba mieszkańców wzrosła, ale przyrost ten różnie wyglądał w zależności od okresu. W stosunku do innych miejscowości nie był on aż tak duży i utrzymywał się na poziomie około 4 tysięcy stałych mieszkańców. Również dzisiaj w XXI wieku dzielnica Kolumna ma około 6 tysięcy mieszkańców czyli ich liczba utrzymuje się na stosunkowo równym poziomie.

Drugą kwestią która odgrywała ważną rolę w życiu codziennym, były sprawy mieszkaniowe a konkretnie liczba dostępnych budynków możliwych do zamieszkania. Tutaj na szczęście wojna nie spowodowała większych strat poza kilkoma obiektami i według spisu z 1946 roku na obszarze Kolumny (włącznie miasto, wieś, osada i wieś Wierzchy) znajdowało się 245 domów mieszkalnych. Niemniej dalszy rozwój Kolumny jako miejscowości letniskowej czy choćby jako potencjalnej miejscowości do zamieszkania, był uzależniony w dużym stopniu od sprzyjających ku temu warunków lokalowych. Większą część zabudowy tuż po wojnie stanowiły obiekty drewniane z nielicznymi domami murowanymi. W 1950 roku władze przeznaczyły 17 obiektów wielomieszkaniowych o charakterze willowym przeznaczono dla letników czyli na cele wypoczynkowe.

W związku z tym, że ilość obiektów mieszkalnych była niewystarczająca, od samego początku dążono do ich zwiększenia. Przede wszystkim rozpoczęto wydzielanie nowych działek pod przyszłe domy oraz rozdzielano ziemie pozostawione puste lub opuszczone, które otrzymały osoby zainteresowane. Sprawami kwaterunkowymi w Kolumnie początkowo zajmowały się specjalne komisje z Łodzi, następnie Pabianic a po części tylko lokalne z Łasku. Dopiero w 1956 roku za całość spraw mieszkaniowych zaczęły odpowiadać władze administracyjne gromady Las-Kolumna, które przejęły te obowiązki od administracji z Pabianic.

Jako że ogólna sytuacja mieszkaniowa w Kolumnie była zła, bo większość z obiektów była drewniana, a co za tym idzie nadawała się do zamieszkania jedynie w sezonie letnim a nie zimowym to na lata 1962 - 1965 przewidziano budowę osiedla mieszkaniowego. W trzy letnim planie wykonanym przez dyrekcję Budowy Osiedli Robotniczych oddano do użytku 6 budynków dla 60 mieszkańców, na terenie wydzielonym przez lokalne władze - między ulicami Świerkową, Spacerową, Słoneczną i Sosnową. To jednak było tylko kroplą w morzu. Na szczęście sytuację poprawiło budownictwo indywidualne wsparte kredytami bankowymi udzielanymi na preferencyjnych warunkach i łatwością nabywania materiałów budowlanych na ten cel. Dzięki temu do 1968 roku powstało 67 prywatnych budynków mieszkalnych. Kolejne tego typu inicjatywy pozwoliły na oddanie do użytku kolejnych obiektów a pod kolejne obiekty wydzielano nowe parcele w obszarze północ - południe, co doprowadziło że zabudowa mieszkaniowa zaczęła się pojawiać po północnej stronie torów kolejowych już w na początku lat sześćdziesiątych. Nie mniej jednak była to liczba niewystarczająca do lokalnych potrzeb.

Nikt przez trudny czas trwania II wojny światowej nie zapomniał o tym, jaką wcześniej ważną rolę turystyczną odgrywała Kolumna w stosunku do pobliskich miast przemysłowych. Dlatego już w 1948 roku zwrócono się do wyższych władz, aby zaliczyć Kolumnę do osiedli klimatyczno - letniskowych. Chciano oczywiście odbudować przedwojenną pozycję miasta - lasu. Dlatego w 1950 roku zaczęto także zabiegać, aby w Kolumnie utworzyć siedzibę gminy. Oczywiście propozycja ta została odrzucona przez władze gminne w Łasku. Jedyne co udało się wtedy wywalczyć dla Kolumna-Lasu to przeniesienie kilku istotnych urzędników wraz z ich obsługą z Łasku do Kolumny. Mogli oni obsługiwać na miejscu i załatwiać sprawy mieszkańców Kolumny związane z podatkami, meldunkiem i kwaterunkiem w mieszkaniach.

Poza kilkoma spółdzielniami pracy w Kolumnie, do największych pracodawców należał zakład produkcji materiałów budowlanych utworzony w 1955 roku. Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Prefabrykatów w Kolumnie utworzono na terenie gdzie przed wojną znajdował się tartak. Zakład zajmował się w początkowym okresie produkcją pustaków i płyt chodnikowych. Z czasem produkcję rozszerzono o rury kanalizacyjne, krawężniki, płyty i betonowe słupy energetyczne dzięki wybudowaniu trzech nowych hal produkcyjnych w latach 1956 - 1957. Co ciekawe, przedsiębiorstwo z Kolumny mogło się poszczycić mianem największego producenta betonowych słupów energetycznych w skali kraju. Z czasem wymusiło to na rozbudowie zakładu o kolejne obiekty produkcyjne i magazynowe. W latach 1966 - 1967 oddano do użytku na potrzeby Przedsiębiorstwa suszarnię, budynek zbrojowni, centralną betoniarnię i obiekt socjalny. W latach siedemdziesiątych przystąpiono do trzeciego etapu inwestycyjnego w zakład, który zwiększył moce produkcyjne na rynek wewnętrzny do 36 tysięcy m3 elementów betonowych. W latach osiemdziesiątych produkowano w Kolumnie żerdzie energetyczne, płyty stropowe i wielootworowe, rury, kręgi betonowe i żelbetonowe. Ostatecznie w nowym ustroju gospodarczo - politycznym przedsiębiorstwo zaczęło mieć trudności i ostatecznie zakończyło działalność w 1993 roku. Jeszcze w latach 50. XX wieku planowano do Przedsiębiorstwa Prefabrykatów w Kolumnie poprowadzić specjalny tor z bocznicą kolejową, ale inwestycji tej nie udało się zrealizować.

Podobne tendencje wykazywała gospodarka rolnicza w Łask - Kolumnie, która jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku stanowiła ważny element struktury produkcyjnej dla mieszkańców wsi Kolumna oraz Wierzchy. Z czasem jednak wraz ze wzrostem wartości ziemi lepiej opłacało się ją przeznaczyć na sprzedaż pod budownictwo mieszkaniowe. Po włączeniu jednej i drugiej w strukturę gromady Kolumna-Las po 1964 roku część majątku Wierzchy została przeznaczona na ogródki działkowe, które funkcjonują do dzisiaj. Jednocześnie z każdym kolejnym dziesięcioleciem ilość terenów typowo rolniczych zmieniała swój charakter na sady i ogródki warzywne. W latach osiemdziesiątych próbowano w powiecie łaskim ożywić produkcję żywności i zmaksymalizować gospodarkę rolniczą, jednak większość obiektów była nierentownych. Przykładem może tu być Spółdzielnia Kółek Rolniczych i Tuczni Trzody Chlewnej we Wronowicach. Dlatego w latach 90. tego rodzaju zakłady zostały zlikwidowane lub sprywatyzowane.

Atrakcje gminy Łask i zabytki w powiecie łaski

W najbliższym czasie postaram się urozmaicić artykuł o bardziej interesujący opis zabytków i atrakcji turystycznych w gminie Łask. Już teraz możecie wstępnie zapoznać się z potencjalnymi miejscówkami zlokalizowanymi w powiecie łaski, a w szczególności w gminie Łask (łódzkie).



Kościół Parafialny Pw. Św.św. Stanisława I Mikołaja 1894 - 1902 w gminie Łask - obszar wiejski

Kościół Parafialny Pw. Św.św. Stanisława I Mikołaja 1894 - 1902 w miejscowości Borszewice Kościelne pełni funkcję kościół. Styl architektonicznych zabytku Kościół Parafialny Pw. Św.św. Stanisława I Mikołaja 1894 - 1902 został wpisany jako neogotycki (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Kościół Parafialny Pw. Św.św. Stanisława I Mikołaja 1894 - 1902 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Borszewice Kościelne (powiat łaski, gmina Łask - obszar wiejski).

Dwór Data Nieznana w gminie Łask - obszar wiejski

Dwór Data Nieznana w miejscowości Wola Bałucka pełni funkcję dwór. Styl architektonicznych zabytku Dwór Data Nieznana został wpisany jako nieznana (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dwór Data Nieznana jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Wola Bałucka 29 (powiat łaski, gmina Łask - obszar wiejski).

Dwór 1905 R. w gminie Łask - obszar wiejski

Dwór 1905 R. w miejscowości Ostrów pełni funkcję dwór. Styl architektonicznych zabytku Dwór 1905 R. został wpisany jako nieznana (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dwór 1905 R. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Ostrów Dworska 4 (powiat łaski, gmina Łask - obszar wiejski).

Dom Xix W. w gminie Łask - miasto

Dom Xix W. w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Dom Xix W. został wpisany jako klasycystyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dom Xix W. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Plac 11 Listopada 1 (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Dom Xix W. w gminie Łask - miasto

Dom Xix W. w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Dom Xix W. został wpisany jako klasycystyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dom Xix W. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Plac 11 Listopada 2 (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Dom Xix W. w gminie Łask - miasto

Dom Xix W. w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Dom Xix W. został wpisany jako klasycystyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dom Xix W. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Plac 11 Listopada 3 (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Dom Xix W. w gminie Łask - miasto

Dom Xix W. w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Dom Xix W. został wpisany jako bezstylowy (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dom Xix W. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Plac 11 Listopada 6 (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Dom Xix W. w gminie Łask - miasto

Dom Xix W. w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Dom Xix W. został wpisany jako klasycystyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dom Xix W. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Plac 11 Listopada 7 (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Dom 1909 R. w gminie Łask - miasto

Dom 1909 R. w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Dom 1909 R. został wpisany jako eklektyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dom 1909 R. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Tadeusza Kościuszki 2 (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Kościół Parafialny Pw. Najświętszej Marii Panny I Św. Michała Archanioła 1525 R. w gminie Łask - miasto

Kościół Parafialny Pw. Najświętszej Marii Panny I Św. Michała Archanioła 1525 R. w miejscowości Łask pełni funkcję kościół. Styl architektonicznych zabytku Kościół Parafialny Pw. Najświętszej Marii Panny I Św. Michała Archanioła 1525 R. został wpisany jako gotycki (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Kościół Parafialny Pw. Najświętszej Marii Panny I Św. Michała Archanioła 1525 R. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Kościół Filialny Pw. Świętego Ducha 1666 R. w gminie Łask - miasto

Kościół Filialny Pw. Świętego Ducha 1666 R. w miejscowości Łask pełni funkcję kościół. Styl architektonicznych zabytku Kościół Filialny Pw. Świętego Ducha 1666 R. został wpisany jako nieznana (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Kościół Filialny Pw. Świętego Ducha 1666 R. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Dwór Poł. Xix W. w gminie Łask - obszar wiejski

Dwór Poł. Xix W. w miejscowości Karszew pełni funkcję dwór. Styl architektonicznych zabytku Dwór Poł. Xix W. został wpisany jako klasycystyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dwór Poł. Xix W. jest nie dotyczy. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Karszew (powiat łaski, gmina Łask - obszar wiejski).

Dwór Obronny Poł. Xvi W. w gminie Łask - obszar wiejski

Dwór Obronny Poł. Xvi W. w miejscowości Łopatki pełni funkcję dwór. Styl architektonicznych zabytku Dwór Obronny Poł. Xvi W. został wpisany jako renesansowy (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Dwór Obronny Poł. Xvi W. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łopatki 9 (powiat łaski, gmina Łask - obszar wiejski).

Pałac Data Nieznana w gminie Łask - obszar wiejski

Pałac Data Nieznana w miejscowości Gorczyn pełni funkcję pałac. Styl architektonicznych zabytku Pałac Data Nieznana został wpisany jako klasycystyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Pałac Data Nieznana jest nie dotyczy. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Gorczyn (powiat łaski, gmina Łask - obszar wiejski).

Budynek Dworca 1900 - 1902 w gminie Łask - miasto

Budynek Dworca 1900 - 1902 w miejscowości Łask pełni funkcję dworzec. Styl architektonicznych zabytku Budynek Dworca 1900 - 1902 został wpisany jako neoromański (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Budynek Dworca 1900 - 1902 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Kolejowa 1C (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Budynek Mieszkalny Zachodni 1900 - 1902 w gminie Łask - miasto

Budynek Mieszkalny Zachodni 1900 - 1902 w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Budynek Mieszkalny Zachodni 1900 - 1902 został wpisany jako inna (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Budynek Mieszkalny Zachodni 1900 - 1902 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask Kolejowa 1A (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Budynek Mieszkalny Wschodni 1900 - 1902 w gminie Łask - miasto

Budynek Mieszkalny Wschodni 1900 - 1902 w miejscowości Łask pełni funkcję budynek mieszkalny. Styl architektonicznych zabytku Budynek Mieszkalny Wschodni 1900 - 1902 został wpisany jako inna (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Budynek Mieszkalny Wschodni 1900 - 1902 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Budynek Gospodarczy 1914 R. w gminie Łask - miasto

Budynek Gospodarczy 1914 R. w miejscowości Łask pełni funkcję budynek gospodarczy. Styl architektonicznych zabytku Budynek Gospodarczy 1914 R. został wpisany jako inna (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Budynek Gospodarczy 1914 R. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Budynek Nastawni 1940 - 1944 w gminie Łask - miasto

Budynek Nastawni 1940 - 1944 w miejscowości Łask pełni funkcję nastawnia. Styl architektonicznych zabytku Budynek Nastawni 1940 - 1944 został wpisany jako modernistyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Budynek Nastawni 1940 - 1944 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Budynek Nastawni 1940 - 1944 w gminie Łask - miasto

Budynek Nastawni 1940 - 1944 w miejscowości Łask pełni funkcję nastawnia. Styl architektonicznych zabytku Budynek Nastawni 1940 - 1944 został wpisany jako modernistyczny (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Budynek Nastawni 1940 - 1944 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Wieża Wodna 1900 - 1902 w gminie Łask - miasto

Wieża Wodna 1900 - 1902 w miejscowości Łask pełni funkcję wieża ciśnień. Styl architektonicznych zabytku Wieża Wodna 1900 - 1902 został wpisany jako neoromański (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Wieża Wodna 1900 - 1902 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Kolumna Pamiątkowa Xviii W. w gminie Łask - miasto

Kolumna Pamiątkowa Xviii W. w miejscowości Łask pełni funkcję obelisk/kolumna. Styl architektonicznych zabytku Kolumna Pamiątkowa Xviii W. został wpisany jako barokowy (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Kolumna Pamiątkowa Xviii W. jest przybliżony. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Zespół Zabudowy Stacji Kolejowej 1900 - 1902 w gminie Łask - miasto

Zespół Zabudowy Stacji Kolejowej 1900 - 1902 w miejscowości Łask pełni funkcję zespół - dworzec. Styl architektonicznych zabytku Zespół Zabudowy Stacji Kolejowej 1900 - 1902 został wpisany jako (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Zespół Zabudowy Stacji Kolejowej 1900 - 1902 jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).

Park Podworski Poł. Xviii W. w gminie Łask - miasto

Park Podworski Poł. Xviii W. w miejscowości Łask pełni funkcję park. Styl architektonicznych zabytku Park Podworski Poł. Xviii W. został wpisany jako nieznana (ewentualnie brak informacji). Adres zabytku Park Podworski Poł. Xviii W. jest dokładny. Obiekt zlokalizowany jest następujący: Łask (powiat łaski, gmina Łask - miasto).
Wszystkie artykuły →Pogoda Łódź / Lodz →Burze Łódź →Puls Łodzi →
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Sulejów 2026: kto wystąpi?! Program wydarzenia Sulejów (powiat piotrkowski)

19/05/2026 (10:47)
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Poddębice 2026: kto wystąpi?! Program wydarzenia Poddębice (powiat poddębicki)

19/05/2026 (10:47)
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Żychlin 2026: kto wystąpi?! Program wydarzenia Żychlin (powiat kutnowski)

19/05/2026 (10:47)
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Wieluń 2026: kto wystąpi?! Program wydarzenia Wieluń (powiat wieluński)

19/05/2026 (10:47)
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Krośniewic 2026: kto wystąpi?! 100-lecie odzyskania praw miejskich w Krośniewicach

05/07/2026 (17:13)
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Szadek 2026: kto wystąpi?! Program wydarzenia Szadek (powiat zduńskowolski)

19/05/2026 (10:47)
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Uniejów 2026: kto wystąpi?! Program wydarzenia Uniejów (powiat poddębicki)

19/05/2026 (10:47)
Zdjęcie poglądowe festiwalu muzycznego

Dni Błaszki 2026: kto wystąpi?! Program wydarzenia Błaszki (powiat sieradzki)

19/05/2026 (10:47)
Wszystkie artykuły →#Regionalne

Tramwaje. Aktualny Rozkład Jazdy Łódź

110A10B1112131415161823441434556789P1P2R8Z1Z2

Autobusy. Aktualny Rozkład Jazdy Łódź

20120250A50B51A51B5253A53B53C54B55A55B55C565758A58B596.60A60B60C60D61626364A64B65A65B66676869A69B7071A71B72A72B7375A75B76777880A80B81A81B82A82B8384A84B85A85B8687A87B88A88B88C88D899091A91B91C92A92B93949697A97B99F1G1G2HoP6P4P7R11R16R22R24R26R9WZ11Z13Z3Z6

Autobusy Nocne. Aktualny Rozkład Jazdy Łódź

N1AN1BN2N3AN3BN4AN4BN5AN5BN6N7AN7BN8N9